'Als Darwin nu leefde, was hij viroloog'

Voor Ab Osterhaus staat On the Origin of Species aan de basis van zijn vak. En dan schopte Darwin er ook nog eens mee tegen heilige huisjes.

Beeld Henk Wildschut

'Ik ben over het algemeen geen fan van 'bijbels' of dogma's, maar het werk dat ik doe, heeft alles te maken met wat Darwin beschrijft in On the Origin of Species. Virussen kunnen snel veranderen en die veranderingen hebben onder andere te maken met het zich aanpassen aan nieuwe soorten. Als een virus overspringt van de ene soort op de andere, moet het zich aanpassen door middel van mutatie of andere genetische veranderingen. Wanneer een virus van dier naar mens overspringt, moet het daar kunnen overleven, onder andere om efficiënt van mens op mens te kunnen overgaan.

'Darwin wist niet van het bestaan van virussen, maar als ik zijn werk lees, denk ik: als hij vandaag had geleefd, was hij viroloog geworden. We zien het gebeuren in het lab: de lange ontwikkelingstrajecten die Darwin beschrijft, die volgens zijn hypothese resulteerden in de aangepaste snavels van vinken, gebeuren bij virussen dagelijks. We houden ons bezig met dezelfde vragen: hoe passen virussen zich aan nieuwe omstandigheden aan en hoe ontstaat de ene soort uit de andere? Evolutie staat centraal in de virologie, dus zijn boek heeft de basis gelegd voor vrijwel alles wat virologen vandaag bestuderen. En dat is toch waar 'bijbels' over gaan.

'Het boek is daarnaast belangrijk omdat het een lichtend voorbeeld is. Darwin schopte heilige huisjes omver: de schepping zou in zes dagen hebben plaatsgevonden. Wie verder wil komen in de wetenschap, moet meer lezen van mensen als hij. Mensen die veel veranderd hebben, die heroïsch waren omdat ze tegen de stroming in gingen. Galilei was ook zo iemand. Van die mensen kun je leren. De Bijbel is overigens ook geen oninteressant boek, al is het veelvuldig misbruikt.

Charles Darwin - On The Origin of Species Beeld Mietze B

'Als wetenschapper is het belangrijk om altijd te blijven zoeken naar je eigen interpretatie. Alles moet je ter discussie kunnen stellen. Wat in je tekstboek staat, moet je wel leren en weten, zeg ik tegen mijn studenten, maar neem het niet per definitie voor waar aan. Verwacht het onverwachte.'

'Dat blijkt ook in mijn vak belangrijk. Een voorbeeld: uit eigen onderzoek bleek dat bepaalde virussen van vogels ook direct mensen konden infecteren, zonder tussenkomst van een ander dier. Die publicatie werd aanvankelijk niet geaccepteerd door Nature. Dat kon niet, zeiden ze. De tekstboeken spreken het tegen. Toch bleek het wel te kloppen en het verhaal werd uiteindelijk geaccepteerd en is nu op zijn beurt tekstboekinformatie geworden.

'En dat is welke les er schuilt in Darwins boek. Een belangrijke les voor jonge wetenschappers: als je bij herhaling iets vindt wat tegen de geaccepteerde wetmatigheden ingaat, dan moet je dat niet naast je neerleggen en denken dat je eigen gegevens niet kloppen. Laat je niet ontmoedigen, je bent mogelijk iets belangrijks op het spoor.'

Viroloog
Ab Osterhaus (1948) is Nederlands bekendste viroloog. Afgelopen zomer nam hij afscheid als hoofd van de afdeling virologie aan het Erasmus MC, waar hij sinds 1993 hoogleraar is.

Met de eindejaarslijstjes in de hand kun je de boeken kiezen die je nog had willen lezen. Maar misschien nog wel fijner dan te beginnen aan een inhaalactie is terug te grijpen naar dat ene boek dat je al je hele leven met je meedraagt. Dat boek waarvan je vindt dat iederéén het zou moeten lezen. Wij vroegen denkers van 2014 naar hun tijdloze favorieten, hun 'persoonlijke bijbel'. Ter inspiratie en overdenking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden