Alpenliedjes voor de ondoden

Applaus in Zürich: voor een Shakespeare 'zonder onderbroeken', en voor een bijtende Elfriede Jelinek, geregisseerd door de ontslagen Schauspielhaus-intendant Marthaler....

Vorige maand werd hij ontslagen als intendant van het Schauspielhaus Zürich. Nu ziet hij er stralend uit, vlak voor de Zwitserse première van zijn enscenering van Elfriede Jelineks nieuwe stuk In den Alpen.

Christoph Marthaler. Bijna juichend begroet de bourgondisch ogende regisseur bekenden onder de premièregasten met een hartelijke omhelzing.

Een beetje behelpen is het wel, deze avond in de Schiffbau - het nieuwe 'tweede huis' van het Schauspielhaus. Om de inkomsten op te krikken, is een deel van het gebouw verhuurd aan een stichting genaamd Lighthouse, die een benefietconcert geeft voor een sterfhuis voor aids- en kankerpatiënten.

Heel passend, naast Jelineks verkwikkende teksten over de onidentificeerbaar versmolten slachtoffers van het treinongeluk in de bergtunnel bij Kaprun, nu twee jaar geleden.

Marthaler is behalve gepast uitgelaten ook behoedzaam. 'Ik moet zorgvuldig zijn', wil hij wel kwijt.

Begin september mocht de hij het uit de krant vernemen: hij was ontslagen, wegens de slechte financiële situatie van het Schauspielhaus. Twee dagen later werd het bestuur verrast door de grootste theaterprotestactie in Zürich sinds de jaren zestig.

Een in allerijl opgericht comité Marthaler bleibt organiseerde een bijeenkomst in het theater aan de Gessnerallee, waar maar liefst tweeduizend sympathisanten op af kwamen. Nog eens vijfhonderd demonstranten zetten een dag later hun protest kracht bij tijdens een gemeenteraadsvergadering over de kwestie. Theatermakers en -liefhebbers in het hele Duitse taalgebied roerden zich. Duizenden ondertekenden een petitie met de eis het ontslag van de gevierde Marthaler ongedaan te maken.

Daarna werd het stil.

Nu, bijna twee maanden later, is het Schauspielhaus uit zijn zomerslaap ontwaakt. Uit bezuinigingsoverwegingen is het theaterseizoen pas afgelopen donderdag begonnen, met een degelijke Richard III in het theater Pfauen in de binnenstad. Een Shakespeare 'zonder ergerlijke regie-invallen en onderbroeken', zoals de Tages-Anzeiger na de première schreef. Waarna het op vrijdag omhoog en omlaag ging In den Alpen, van de als altijd bij voorbaat al omstreden Elfriede Jelinek, in de Schiffbau in Zürich-west.

En nu schijnt er ook in de onderhandelingen tussen het bestuur en de theaterdirectie iets in beweging te zijn.

'Het gaat zeker niet om geld alleen', zegt Julie Paucker in het Café Odeon, ooit een ontmoetingsplek van de dadaïsten, aan de Limmatquai. De studente Duits is een van de oprichters van het comité Marthaler bleibt. 'Natuurlijk, er ís een tekort. Elf miljoen Zwitserse frank, wordt er gezegd. Maar dat heeft zeker ook te maken met de budgetoverschrijdingen bij de verbouwing van de Schiffbau.'

Dit gebouw, een voormalige scheepswerf, werd voorheen alleen gebruikt als repetitie- en atelierruimte. Op initiatief van Marthaler zijn er twee nieuwe podia in gebouwd, wat ook veel voor de programmering heeft betekend.

Daarbij bracht de twee jaar geleden aangetreden intendant ook een eigen team mee, met onder anderen de decorontwerpster Anna Viebrock en de dramaturge Stefanie Carp. Marthaler nodigt bekende buitenlandse gastregisseurs uit, en ook dat brengt een heel ander kostenpatroon met zich mee dan het tamelijk conventionele Schauspielhaus gewend was.

Maar ook moest het vaste abonnementenpubliek (Paucker: 'mensen die tien, twintig jaar lang gewend waren om op een vaste avond op hun vaste plek te zitten') wennen aan klassiekers in nieuwe regie-opvattingen, aan nieuwe toneelwerken. Aan compleet andere opvattingen over theater überhaupt.

Zo joeg de Duitse regisseur Christoph Schlingensief verleden jaar nog enkele 'bekeerde' neo-nazi's in zijn Hamlet over het toneel. De grootste ergernis ontstond door de frequente veranderingen in het programma, waarbij het vaste publiek soms voor dichte deuren stond.

Het bestuur meende dat het welletjes was, en verwachtte draagkracht voor Marthalers ontslag, op grond van de teruggelopen abonnementsaantallen. Er zat al weinig vreugde in de verstandhouding tussen bestuur en directie. Zeker is in ieder geval, dat de manier waarop het bestuur het besluit kenbaar maakte veel kwaad bloed heeft gezet. Niet alleen bezoekers kwamen acuut in het geweer, ook het acteursensemble en zelfs de complete staf van het Schauspielhaus kondigden als één man aan met Marthaler te vertrekken.

Die sfeer van solidariteit omgeeft ook de première van In den Alpen. Twee uur lang veel tekst en weinig tot geen handeling: Marthaler schrikt daar op z'n tijd niet voor terug. Hetzelfde gold bijvoorbeeld ook voor de opera A King riding van Klaas de Vries, waarvan hij enige jaren terug de regie deed in het Holland Festival. Maar daar was dan nog muziek bij.

Ook bij Jelinek wordt gezongen, in intermezzi, heel fraai driestemmig zelfs, maar de cynisch bedoelde Alpenliedjes verhullen niet dat in dit eerste deel van haar trilogie over natuur, techniek en werk (maar vooral over uitbuiting en uitsluiting) publiek en acteurs een geweldige berg woorden te verstouwen hebben.

Het is ook niet bepaald vrolijke uitgaansstof, die de Oostenrijkse schrijfster aanbood aan de Münchener Kammerspiele - het co-producerende theater waar het stuk begin oktober in première ging. In een naargeestig verlichte kantine, een wachtruimte voor de 'ondoden' die na het ongeluk in Kaprun wachten op hun eindbestemming, begint een alles-of-niets discussie waarin sport, commercie, winstbejag en zelfs het antisemitisme in het Alpinisme van begin vorige eeuw met bijtende woorden worden gehekeld.

Het publiek ondergaat het geduldig, en beloont spelers en artistieke staf - Jelinek is afwezig - met een royaal en langdurig applaus. Het verspreide bravogeroep mag kennelijk worden opgevat als een steunbetuiging aan Marthalers artistieke beleid, want hoe overtuigend de acteurs zich ook door het werk heen gevochten hebben, veel aanleiding tot onbezorgde jubel is er niet.

'Ik vind ook niet alles goed wat Marthaler gedaan heeft', zegt Paucker. 'Maar het is wel zo, dat Zürich door Marthaler meetelt in de internationale theaterwereld. Belangrijk voor het prestige van de stad en voor het culturele leven.'

Als deze week bekend wordt dat Marthaler blijft, dan is dat zeker voor een groot deel te danken aan het comité en aan de acties, zeggen acteurs en medewerkers van het Schauspielhaus. En als het ontslag alsnog ingaat, tja, 'dan leggen we niet zomaar de wapens neer, dat is gewoon inacceptabel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden