Allochtone activisten betreden het subsidieloze tijdperk

Migrantenorganisaties vanaf 1 januari geen subsidies meer

Migrantenorganisaties krijgen sinds 1 januari geen subsidies meer. Wie komt er dan nog voor hen op, en welke vorm zal dat krijgen? 'Dit kan weleens goed uitpakken.'

1968: Twee Turkse gastarbeiders in Spakenburg zijn herenigd met hun vrouwen. Een in klederdracht gestoken buurtgenote brengt een bos bloemen. Beeld anp

Er klinkt frustratie door in de woorden van Mustafa Ayranci bij de viering van het 40-jarig bestaan van de Turks-Nederlandse Arbeidersvereniging HTIB. De Nederlandse overheid vindt migrantenorganisaties niet meer functioneel en stopt de financiering. 'Maar als er problemen zijn met bijvoorbeeld radicalisering, dan hebben ze je ineens hard nodig. Wij willen graag meedenken over oplossingen', zegt Ayranci op het feest in de Amsterdamse Meervaart. 'We willen een gezamenlijke agenda met de overheid. Maar dan ook op andere punten: de strijd tegen discriminatie en uitsluiting.'

Op 1 januari ging definitief de bijl in de migrantenconstructies die de overheid heeft opgezet. Het Landelijk Overleg Minderheden (LOM) en Forum, instituut voor multiculturele vraagstukken, zijn opgeheven. Organisaties als het Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders (SMN), Inspraakorgaan Turken (IOT) en Overlegorgaan Caribische Nederlanders (OCAN) krijgen geen subsidies meer. Het nieuwe beleid wordt verkocht met de slogan: 'Niet de afkomst telt, maar de toekomst'.

1979 Met de Wet arbeid buitenlandse werknemers (1979) komen er strengere regels voor de toelating van arbeidsmigranten. Beeld ANP

Brainstormen over de toekomst

Zijn etnische clubs nog wel van deze tijd?

Best wel, vindt een meerderheid op het HTIB-feest. Want was het maar waar dat afkomst niet telt. Die wordt in Nederland voortdurend geproblematiseerd, vooral bij burgers met een islamitische achtergrond.

HTIB grijpt haar verjaardag aan om, met wetenschappers en andere etnische clubs, te brainstormen over de toekomst van multicultureel burgerschap. Als zij er niet meer zijn, wie komt dan op voor migranten?

De zaal in de Meervaart is tot de nok gevuld. Het onderwerp leeft. Vooral ook door recente aanvaringen van minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken) met de Turkse gemeenschap over omstreden onderzoeken (naar Turkse organisaties en radicalisering onder Turks-Nederlandse jongeren), het opstappen van twee Turks-Nederlandse PvdA-Kamerleden en de heftige discussie over Zwarte Piet en discriminatie.

Fragment uit de film Submission van Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali in 2004. Beeld ANP

50 jaar migratie

1973 De officiële werving van arbeidsmigranten uit Zuid-Europa, Turkije en Marokko wordt stopgezet.
1979 Met de Wet arbeid buitenlandse werknemers (1979) komen er strengere regels voor de toelating van arbeidsmigranten.
1986 Vanwege gebrek aan aandacht voor etnisch culturele diversiteit in de media beginnen zeven landelijke minderhedenorganisaties STOA (Stichting Omroep en Allochtonen).
1991 Toespraak VVD-voorman Frits Bolkestein in Luzern, waarin hij de problematische kant van immigratie aan de kaak stelt. Zijn toespraak veroorzaakt veel commotie, er volgt een aanklacht wegens discriminatie.1995 Club van 10 miljoen wil immigratiestop. Binnenlandse Veiligheidsdienst maakt melding van kleine aantallen radicale moslims met banden in Afghanistan, Algerije, Tunesië en Egypte. Minister Hans Dijkstal (Binnenlandse Zaken) installeert acht adviesraden minderheden.
1998 Directeur van Niels Stensen college in Utrecht wil school sluiten, omdat die te zwart zou zijn. Ambtenaren Amsterdam-Zuidoost mogen term allochtoon niet meer gebruiken. Wet Inburgering Nieuwkomers.
2000 De Surinaamse Nederlander Headly Binderhagel wordt eerste zwarte burgemeester van Nederland in Nuth. Paul Scheffer publiceert 'Het multiculturele drama'.
2002 Pim Fortuyn noemt in de Volkskrant de islam een achterlijke cultuur. Hij wordt gewipt als lijsttrekker van Leefbaar Nederland en start de LPF. Imams verplicht tot inburgeringscursus. Fortuyn vermoord. Parlementsverkiezingen; LPF behaalt 26 zetels en is op één na grootste partij.
2004 Oprichting Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO). Film Submission van Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali komt uit. Geert Wilders stapt uit VVD. Theo van Gogh vermoord. Imam Ahmed Salam weigert integratieminister Rita Verdonk de hand te schudden.
2005 Deens dagblad drukt satirische spotprenten af over profeet Mohammed. Woedende reacties in moslimwereld, ook in Nederland. Wet Inburgering in het Buitenland (WIB) van kracht. Invoering van Naturalisatieceremonie. Parlementsverkiezingen: PVV wint 9 zetels.
2008 De islam-kritische film Fitna van Geert Wilders komt uit op internet. Ahmed Aboutaleb is de eerste Marokkaanse Nederlander die burgemeester wordt (van Rotterdam).
2009 Minister Eberhard van der Laan (Integratie) wil burgers uit andere EU-landen verplichten om deel te nemen aan inburgeringscursussen. PVV-leider Geert Wilders komt met voorstel voor kopvoddentaks.
2010 Rellen in Culemborg, strijd tussen Molukse en Marokkaanse jongeren. Na de gemeenteraadsverkiezingen gaan vele nieuwe colleges van B&W over tot afschaffing van specifiek integratiebeleid. PVV wordt derde partij in parlementsverkiezingen.
2014 Geert Wilders doet omstreden uitspraak'minder, minder'(Marokkanen), 'gaan we regelen'. Daartegen komen 6.400 aangiften. AIVD meldt dat de strijd in Syrië de oorzaak is voor een wedergeboorte van het jihadisme in Nederland en de rest van Europa. Rechtbank Amsterdam vonnist dat Zwarte Piet discriminerend is voor zwarte mensen.

Het activisme van het eerste uur, toen geknokt moest worden voor migrantenrechten, lijkt weer hard nodig. In de Meervaart wordt veelvuldig verwezen naar de 'onbehaaglijk grote en constante' aanhang van de PVV van Geert Wilders. Ze horen uit Den Haag geluiden over moskeeën die gesloten moeten worden, moslims die het land moeten verlaten en 'gevaarlijke islamitische baarmoeders' die worden ingezet om een meerderheid te creëren.

'Ik prees me gelukkig in de jaren tachtig met Hans Janmaat van de Centrumpartij. Hij was een sukkel', vertelt de oude rot Ibrahim Görmez. 'Ik zei toen al: pas met een Jean-Marie Le Pen heb je problemen. Die hebben we nu.'

Wat hebben de pioniers fout gedaan?

Görmez kwam in 1964 vanuit Izmir als gastarbeider naar Amsterdam. Hij was oprichter en bestuurslid van Turkse islamitische organisaties en is nu verbonden aan het Transvaal informatie- en sociaal cultureel centrum. Het was een andere tijd, zegt hij. 'Ik werd op Schiphol verwelkomd met een bos bloemen.'

Görmez vraagt zich af wat de 'pioniers, de activisten van toen' zelf fout hebben gedaan. 'Kijken we wel kritisch genoeg naar onszelf? Zijn we lui geworden?'

Misschien wel, misschien is de subsidieverschraling wel een blessing in disguise, oppert de Surinaams-Nederlandse Peggy Burke, PvdA-politicus en zelfstandig ondernemer. 'We hebben onze agendapunten te veel door de subsidiegevers laten bepalen.'

Het Surinaamse integratieproces kan niet helemaal worden vergeleken met dat van Turkse en Marokkaanse migranten, zegt ze. Voor Surinamers was er geen taalbarrière. Die kregen Nederlands op school en leerden daar ook het een en ander over de Nederlandse cultuur en geschiedenis. 'Maar waar alle minderheden mee te maken hebben is uitsluiting, discriminatie, weggedrukt worden door witte bestuurslagen.'

Islamitische studenten protesteren in Pakistan in 2008. Beeld AP

Ze haalt herinneringen op aan het activistische Zwart Beraad, dat in 1996 werd opgericht in Amsterdam-Zuidoost om te strijden tegen het 'wit paternalisme'. Burke: 'Het overgrote deel van de Bijlmerbewoners was zwart, alle bestuurders waren wit. Die namen besluiten over hoe de zwarten moesten leven. Bij misstanden is het zeer belangrijk dat er een organisatie achter je staat die voor je gaat strijden. Toen en nu.'


Uiteindelijk kregen de activisten van het Zwart Beraad een flinke vinger in de pap bij de besteding van gelden (26,5 miljoen gulden) voor de sociaal-economische vernieuwing van de Bijlmer. Ze kregen inspraak en geld om werklozen aan een baan te helpen.

2008 De islam-kritische film Fitna van Geert Wilders komt uit op internet. Ahmed Aboutaleb is de eerste Marokkaanse Nederlander die burgemeester wordt (van Rotterdam). Beeld Fitna

Zwart activisme

Door die subsidies werd het zwart activisme ingekapseld, zeggen 'zwarte' critici. 'Witte' sceptici spraken al snel van cliëntelisme. Met Zwarte Piet-protesten, rechtszaken en de oproep Sints knecht 'de das om te doen', zoals Burke het in oktober bij de Amsterdamse stadszender AT5 verwoordde, lijkt het subsidieloze zwarte activisme weer springlevend.

Dat is niet verkeerd, zegt Chris Huinder, co-auteur van het boek Navigeren in een multiculturele samenleving: Forum 1995 -2015. Prima vindt hij het dat er een einde komt aan het fenomeen 'beroepsallochtoon' en 'subsidie-Marokkaan'. Huinder: 'Door het gepamper van de overheid hebben migranten zich niet hoeven in te vechten in de samenleving. Er zijn nauwelijks krachtige migrantenorganisaties ontstaan. Allochtonen staan nog altijd op redelijke afstand van de samenleving.'

Turkse imams hebben hun inburgeringscursus met succes afgerond en ontvangen een certificaat in 2003. Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Crowdfunding

Het kan volgens hem weleens goed uitpakken dat etnische clubs gedwongen worden 'hun eigen broek op te houden'. Huinder: 'Er zijn veel Turkse ondernemers, gedacht kan worden aan crowdfunding. Ze kunnen kennis en kapitaal vergaren en opkomen voor hun eigen thema's. Ik zie het als een uitdaging voor de tweede- en derdegeneratiemigranten. Die zullen meer doen via netwerken en sociale media. Ik ben niet pessimistisch over de toekomst.'

SMN organiseert al jaarlijks 'eigenkrachtconferenties', reageert voorzitter Ahmed Charifi. 'Nu zijn we nog meer op eigen kracht aangewezen. Dat heeft ons geprikkeld.' De laatste netwerkbijeenkomst in november bruiste volgens Charifi als nooit tevoren.

Ook zonder subsidie zal SMN aandacht blijven besteden aan 'lastige thema's' als criminaliteit, antisemitisme en jihadisme. Vandaag wordt de SMN-hulplijn radicalisering operationeel. Die is opgezet zonder overheidssubsidie.

2010 Rellen in Culemborg, strijd tussen Molukse en Marokkaanse jongeren. Na de gemeenteraadsverkiezingen gaan vele nieuwe colleges van B&W over tot afschaffing van specifiek integratiebeleid. PVV wordt derde partij in parlementsverkiezingen. Beeld ANP

Een papieren werkelijkheid

Aan de leuze 'niet de afkomst telt, maar de toekomst' maakt Charifi weinig woorden vuil. 'Het is een papieren werkelijkheid. Kijk naar buiten, naar de jeugdwerkloosheid. Dan zie je, potverdorie, dat afkomst er wel degelijk toe doet. Meer dan 40 procent van de Marokkaans-Nederlandse jongeren zit zonder werk.'

SMN wil zich daar niet bij neerleggen en blijft strijden voor 'gelijkwaardige startposities' in de maatschappij. Charifi: 'Daarom blijft het soms nodig je ook in 2015 langs etnische lijnen te organiseren. Het bieden van perspectief is tegenwoordig geen populaire kreet. Wij willen dat onze jongeren wel geven. Daarvoor is een organisatie nodig met een ziel, die een brug kan slaan naar de gemeenschap.'

2014 Geert Wilders doet omstreden uitspraak 'minder, minder' (Marokkanen), 'gaan we regelen'. Daartegen komen 6.400 aangiften. AIVD meldt dat de strijd in Syrië de oorzaak is voor een wedergeboorte van het jihadisme in Nederland en de rest van Europa. Rechtbank Amsterdam vonnist dat Zwarte Piet discriminerend is voor zwarte mensen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Netwerken

De Turks-Nederlandse ondernemer Cemil Yilmaz, oprichter van Diversity Inc., gelooft heilig in de kracht van nieuwe netwerken. Organisaties als Forum, SMN en IOT noemt hij 'verouderde bolwerken die jarenlang aan de subsidiekraan hebben gelegen'. Yilmaz heeft respect voor wat ze tot stand hebben proberen te brengen. 'Maar zij sluiten niet aan bij de leefwereld van de tweede en derde generatie.' Die organiseren zich anders, sneller, flexibeler.

Neem de petitie die Yilmaz, met een kerngroep van zeven Turks-Nederlandse jongeren (het Turks-Nederlands Tegengeluid, ofwel TNT) onlangs overhandigde aan minister Asscher. Verontwaardigd waren ze over het optreden van de minister na publicatie van een omstreden onderzoek van Motivaction. Meer dan 80 procent van de Turks-Nederlandse jongeren zou Islamitische Staat (IS) steunen. 'Daar herkennen we ons helemaal niet in. In no time hadden we 2.500 handtekeningen verzameld', zegt Yilmaz.

Oplossingen

Zij gingen met Asscher om de tafel en zijn bezig een vervolggesprek te organiseren met een grotere groep Turks-Nederlandse jongeren. Yilmaz: 'We willen dat de minister zich bewust wordt van de impact van zijn woorden.'

Ze vertelden hem dat ze mee willen denken over oplossingen, mocht uit een kwalitatief beter vervolgonderzoek blijken dat er daadwerkelijk een radicaliseringsprobleem is. Dat nieuwe onderzoek willen ze samen met de overheid uitvoeren. Yilmaz: 'We gaan ook een denktank opzetten, waarin jongeren van allerlei afkomst zitten om mee te denken over toekomstig beleid.'

Welke vorm het ook krijgt, het allochtone activisme heeft een nieuwe impuls gekregen. Zoveel werd duidelijk op de HTIB-bijeenkomst half december. Veel tweede- en derdegeneratiemigranten hebben hun buik vol van het integratiedebat. Want wanneer hebben zij het eindpunt van integratie bereikt? Wanneer zijn ze migrant af?

Wildgroei van spreekbuizen

Tijdens de eerste migratiegolf uit de landen rond de Middellandse Zee in de jaren zestig en zeventig waren de migranten nauwelijks georganiseerd. Zowel het gastland als de migranten gingen uit van een tijdelijk verblijf. Wederzijds was sprake van een relatief open houding. Dat veranderde in de jaren tachtig met de recessie en de grootschalige gezinshereniging van Turken en Marokkanen. 'Een slechte timing die gezinshereniging', zegt Leo Lucassen, directeur van het Instituut voor Sociale Geschiedenis. 'Veel gastarbeiders verloren hun baan. Een beroerder begin van een integratieproces is nauwelijks denkbaar.'

Worstelend met die migratiegolf probeerde de toenmalige regering in 1983, met de eerste Minderhedennota, inspraak te regelen voor buitenlanders en hun emancipatie te bevorderen. De oprichting van migrantenorganisaties en koepels (zoals het Nederlands Centrum Buitenlanders) werd gestimuleerd. Die konden als spreekbuis fungeren en de dialoog op gang brengen tussen migranten en de overheid.

Dat leidde tot een wildgroei van migrantenclubs. Onderzoekster Anja van Heelsum van het Institute for Migration and Ethnic Studies (IMES) telde 1.125 Turkse organisaties (in 1998) en 720 Marokkaanse (in 2001).

Later werd, eerst door politiek rechts en na de eeuwwisseling ook voorzichtig door links, die periode (1985-2000) gekenmerkt als het 'pampertijdperk' voor allochtonen. Er was te weinig aandacht voor de schaduwzijde van de migratie, voor criminaliteit en de onderdrukkende kanten van de islam.

De omslag kwam na de terroristische aanslagen van 11 september 2001. Pim Fortuyn, die in 1997 het boek Tegen de islamisering van onze cultuur publiceerde, kwam op, gevolgd door de PVV van Geert Wilders. Wie subsidie wilde ontvangen, moest programma's uitrollen voor acceptatie van homo's, tegen antisemitisme, tegen gedwongen huwelijken en eerwraak. De door de overheid opgezette organisatie Forum, aanvankelijk opgebouwd uit etnische units, probeerde zich na 2000 om te vormen tot kennisinstituut voor multiculturele vraagstukken.

Dat na vijf decennia migratie wordt afgestapt van een specifiek migrantenbeleid ziet Chris Huinder, co-auteur van het boek Navigeren in een multiculturele samenleving, als een logisch proces. 'Vroeger gingen Turkse Nederlanders die een voetbalclub wilden oprichten, naar het loket migrantenzaken. Nu gewoon naar het sportloket.'

Twee organisaties, het Verwey-Jonker Instituut en Movisie, zullen de meeste taken van de wegbezuinigde organisaties overnemen. Zij lanceerden op 1 januari, met subsidie voor drie jaar van het ministerie van Sociale Zaken, het Kennisplatform Integratie en Samenleving. Naast analyse en onderzoek wil het platform 'feiten in de context plaatsen en koppelen aan succesvoorbeelden uit de praktijk'. 'Kennis en onderzoek zijn bij die twee organisaties wel gewaarborgd', zegt Chris Huinder, co-auteur van het boek Navigeren in een multiculturele samenleving: Forum 1995 -2015. 'De grote vraag is hoe de overheid met die instituten gaat doordringen in de haarvaten van de multiculturele samenleving.'

Ze zijn nooit gemigreerd, ze zijn hier geboren. Er zijn er die gericht blijven op het land van de (groot)ouders en overwegen zich daar te vestigen. Maar de meesten zullen hier blijven. Ze willen meer dan getolereerd worden. Zij willen deelnemen aan de macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.