Reportageverkiezingen en corona

Alles wordt ‘net even anders’ met stemmen in Vught in coronatijd

Burgemeester Roderick van de Mortel (r) van Vught.Beeld Aurélie Geurts

In zes gemeenten in Groningen en Brabant zijn binnenkort lokale verkiezingen. Alles wordt uit de kast gehaald om die coronaproof te laten verlopen. Een goede testcase voor de Kamerverkiezingen van volgend jaar maart.

‘Wij zijn de proeftuin voor stemmen in coronatijd’, zegt burgemeester Roderick van de Mortel in het witte raadhuis van Vught, gevestigd in een neogotisch landhuis met statige trapgevels, kantelen en torens. ‘Ook vertegenwoordigers van het ministerie van Binnenlandse Zaken zijn volgende maand aanwezig om te kijken hoe het gaat met onze gemeenteraadsverkiezingen: gebeurt het veilig, hoe ervaren stemmers het, wat doet corona met de opkomst?’

Want terwijl minister Kajsa Ollongren zich nog het hoofd breekt over de aanpak van de Tweede Kamerverkiezingen in maart volgend jaar, bereiden zes gemeenten zich al volop voor op de gemeenteraadsverkiezingen die over minder dan drie weken zullen plaatsvinden. Op woensdag 18 november zijn er herindelingsverkiezingen in Vught, Boxtel, Oisterwijk, Haaren, Appingedam, Loppersum en Delfzijl.

In Groningen gaat het om een fusie van gemeenten, in Noord-Brabant wordt de kleine gemeente Haaren opgesplitst, waarbij de dorpen bij omliggende gemeenten worden gevoegd. Zo krijgt Vught het dorp Helvoirt erbij, waardoor het inwonertal met ruim 4500 mensen groeit en het grondgebied bijna twee keer zo groot wordt.

‘Door de corona-pandemie gaat het stemmen met het oog op uw gezondheid bij deze verkiezingen net even anders’, schreef Van de Mortel in een persoonlijke brief die samen met de stempas aan alle inwoners van Vught en Helvoirt is verstuurd. Normaal krijgen alleen 18-jarigen een begeleidende brief van de burgemeester, wanneer ze voor het eerst mogen stemmen.

Ook nieuw: bij de stempas hebben de kiezers tevens een gezondheidscheck van het ministerie van Volksgezondheid ontvangen. Mensen met corona of klachten (zoals hoesten, verkoudheid, koorts) of met huisgenoten die dat hebben, krijgen het advies niet zelf naar het stembureau te gaan, maar iemand te machtigen.

‘Alles draait om veiligheid en communicatie’, zegt de VVD-burgemeester in zijn werkkamer. ‘De mensen moeten weten dat ze met een gerust hart kunnen gaan stemmen.’

Zo zijn er meer stembureaus ingericht om het risico van teveel drukte op één locatie te verminderen. Ook zijn sommige gebruikelijke stembureaus afgevallen omdat de afstandsregels er in het gedrang zouden komen.

Vanwege besmettingsgevaar is tevens een streep gehaald door twee algemene stembureaus in de woonzorgcentra Huize Theresia en Huize Elisabeth. In plaats daarvan wordt in beide instellingen wel een ‘mobiel’ stembureau ingericht waar uitsluitend de bewoners zelf terecht kunnen - op de ene locatie ‘s ochtends, op de andere ‘s middags. Ook in de andere ‘herindelingsgemeenten’ krijgen kwetsbare ouderen van zorginstellingen de mogelijkheid exclusief in eigen huis te stemmen. Omdat een stembureau eigenlijk voor iedere kiezer toegankelijk moet zijn, wordt daarvoor zelfs de kieswet aangepast - komende maandag moet de Eerste Kamer daarmee akkoord gaan.

‘In elk stembureau komt een gastheer of gastvrouw die de gang naar het stemhokje reguleert en erop toeziet dat iedereen voldoende afstand houdt’, aldus Van de Mortel. Er komen looproutes en stapunten. Leden van het stembureau worden met kuchschermen gescheiden van stemmers. Iedereen draagt een mondkapje en desinfecteert handen. ‘En de gastheer of gastvrouw ziet er ook op toe dat stempotloden en stemhokjes geregeld worden schoongemaakt.’

Dan is er nog het ‘probleem’ van de bemensing: door de extra stembureaus en de extra taken zijn er meer vrijwilligers nodig, terwijl veel ouderen dit keer juist huiverig zijn om hun bijdrage te leveren. ‘De animo valt niet tegen, maar er zijn inderdaad ouderen die zich afvragen: durf ik dit wel?’, erkent de burgemeester. ‘Maar we krijgen ook hulp aangeboden uit de veiligheidsregio. Mensen uit andere gemeenten willen bij ons graag oefenen. En ook onze eigen ambtenaren fungeren als achtervang.’

De vraag is wat de coronacrisis doet met de opkomst. Herindelingsverkiezingen zijn al niet erg populair bij de kiezers: gemiddeld ligt het opkomstpercentage zo’n 10 procentpunten lager dan bij ‘normale’ gemeenteraadsverkiezingen. Maar burgemeester Van de Mortel wijst de burgers op ‘een extra belang’ dat nu meespeelt: ‘Normaal kies je een gemeenteraad voor vier jaar, nu voor liefst 5,5 jaar. Het is belangrijk dat een gemeenteraad - en dus ook gemeentebestuur - die voor zo’n lange periode wordt gekozen ook een breed draagvlak heeft.’

De verkiezingscampagne moet nog losbarsten - als dat al gebeurt. Maar door corona zit het ‘canvassen’ (langs deuren gaan met verkiezingsfolder of roos) of het gesprek met kiezers op de markt er niet in. Wel zijn drie verkiezingsdebatten gepland, waarbij de lijsttrekkers elkaar fysiek treffen, zonder publiek. ‘Ze worden via livestream of youtube uitgezonden’, aldus Van de Mortel. ‘Misschien is het bereik daardoor wel groter.’

Over de uitslagenavond zijn nog geen knopen doorgehakt. ‘Maar het lijkt me sowieso niet verantwoord om met elkaar een glas te drinken en te gaan juichen of huilen’, zegt Van de Mortel. ‘Het mag misschien wel, want voor politieke bijeenkomsten wordt een uitzondering gemaakt. Maar dat zou zeker in strijd zijn met de geest van de coronamaatregelen. Het is verstandiger om het digitaal te doen. Partijen hebben al zoom-bijeenkomsten gepland. De uitslagenavond is meestal de start van de coalitie-onderhandelingen, dat gaan we nu missen.’

Lees ook:

Om de Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart coronaproof te laten verlopen zal een deel van de stemlokalen al enkele dagen voor de verkiezingsdag opengaan.

Alles is dit jaar anders op Prinsjesdag. Hoe gaat het dan wel? 

Hoe bereiden politieke partijen zich voor op een 1,5 meter-campagne? Dat wordt er een van cameralens naar beeldscherm. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden