AnalyseSlavernijverleden Amsterdam

Alles wijst erop dat Amsterdam de revolutionaire stap tot officiële excuses voor slavernij zal zetten

Het Amsterdamse stadsbestuur was nauw betrokken bij de slavernij, blijkt uit onderzoek. Burgemeester Halsema zal waarschijnlijk formele excuses aanbieden voor de prominente rol van het toenmalige stadsbestuur bij slavernij en slavenhandel.

Burgemeester Femke Halsema tijdens een persconferentie op het stadhuis. Beeld ANP

‘Ik voel een verantwoordelijkheid’, zei Halsema nadat ze het nieuwe onderzoek naar de rol van het stadsbestuur van Amsterdam dinsdag in ontvangst nam. ‘Niet om de geschiedenis ongedaan te maken, wel om de gevolgen van ons gedeelde slavernijverleden in het heden te bestrijden en het héle verhaal te vertellen.’

Het onderzoek, uitgevoerd op verzoek van burgemeester en wethouders, moet ervoor zorgen ‘dat excuses ook echt betekenis kunnen krijgen’, aldus Halsema dinsdag. Hoewel ze het niet expliciet zei, wijst alles erop dat de stad de revolutionaire stap tot officiële excuses zal zetten.

‘Dat zou eindelijk erkenning betekenen voor de roep die al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw klinkt uit de mond van vele generaties nazaten van tot slaaf gemaakten’, zegt Urwin Vyent, directeur van het instituut voor het slavernijverleden (Ninsee). ‘Daarmee laat je aan alle Amsterdammers en rest van Nederland zien dat je niet wegloopt voor je verantwoordelijkheid. De volgende stap is kijken hoe je achterstand en achterstelling die zijn ontstaan op basis van dat verleden, kunt helpen oplossen.’

Spijt en excuses

Londen (2007), Liverpool (1999) en het Amerikaanse Charleston (2018) gingen Amsterdam voor. Ook Ghana (2006) en Benin (1999) spraken excuses uit. In Nederland spraken diverse ministers wel over ‘diepe spijt, neigend naar berouw’ en vorig jaar nog ‘diepe spijt en berouw’. Formele excuses van de Nederlandse staat wees premier Rutte in een Kamerdebat over racisme in juli nog van de hand, onder meer uit vrees dat de samenleving daardoor ‘verder polariseert’.

Opmerkelijk genoeg bestaat er juridisch geen verschil tussen spijt en excuses. De vaak gebruikte redenering dat excuses een opmars tot schadeclaims zijn, snijdt ook geen hout. ‘Nog afgezien van verjaring, om schade in het privaatrecht te vergoeden, is een causaal verband nodig tussen de slavenhandel van toen en individueel leed van nu’, zegt hoogleraar rechtsfilosofie Wouter Veraart (Vrije Universiteit Amsterdam). ‘Dat aantonen is juridisch vrijwel onmogelijk.’

Veraart noemt excuses van de hoogste vertegenwoordiger van de gemeente Amsterdam ‘een krachtig instrument’, een ‘politiek-juridische verwerping van het gebeurde en een stap naar verzoening’. ‘Als je dat niet doet, blijf je het goed praten, blijf je profiteren en laat je de schade liggen.’

Het gaat nazaten ook niet om individuele vergoedingen, zegt Ninsee-directeur Vyent. ‘Maar om collectieve reparatiemogelijkheden. Denk aan educatie om hedendaags racisme en huidige ongelijkheid aan te pakken, en een Slavernijmuseum voor een gevoel van saamhorigheid.’

Momentum

Soms worden excuses via de rechtbank afgedwongen. Zoals in het geval van de weduwen van Rawagede, een dorp op West-Java, toenmalig Nederlands-Indië. Zij kregen vorig decennium na lang procederen compensatie voor de executie van hun mannen door Nederlandse militairen en formele excuses voor aangedaan leed.

Voor excuses voor het slavernijverleden lijkt in elk geval momentum te bestaan, met de massaal bezochte Black Lives Matter-demonstraties, het opnemen van de slavernij en Surinaams schrijver Anton de Kom in de historische canon en meer aandacht in musea voor het slavernijverleden.

Historicus Karwan Fatah-Black schreef eerder in een opiniestuk in Het Parool dat de excuses als uitgangspunt kunnen dienen om ‘de gebruikelijke ontkenning van een connectie tussen slavernij en hedendaags racisme te kenteren’. ‘Natuurlijk zullen excuses ook een backlash hebben’, zegt hoogleraar Veraart. ‘Sommige mensen zullen het onzin vinden, of boos zijn. Toch is het een noodzakelijke stap in het proces van rechtzetten van groot onrecht in het verleden dat doorwerkt in het heden.’

Lees ook hoe de schaduwzijde van de geschiedenis steeds meer in het licht komt.

Het Rijksmuseum in Amsterdam wil ‘meerstemmig’ worden. Het nieuwe hoofd Geschiedenis Valika Smeulders legt uit hoe het museum dat gaat aanpakken.

Als je maar kijkt, is het slavernijverleden van Amsterdam overal in de stad zichtbaar, blijkt als de Volkskrant meeloopt met de Black Heritage Tour.

We moeten oude dooddoeners opzij zetten die het gesprek over racisme zo lang hebben bemoeilijkt, stelt historicus Karwan Fatah-Black.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden