Alles wel in het politieke labyrint

De media komen er in dit mega-onderzoek naar de hedendaagse democratie verrassend goed vanaf.

Remieg Aerts en Peter de Goede (red.): Omstreden democratie

***


Boom; 374 pagina's; euro 20, -


De Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) maakte in 2006 een budget van 6,2 miljoen euro vrij voor een programma 'Omstreden democratie'. Het was de bedoeling dat niet minder dan 55 wetenschappers van verschillende disciplines gingen samenwerken om nieuw licht te werpen op de hedendaagse 'problemen der democratie'.


Een goed idee, maar het resultaat stelt teleur. Projectleider Remieg Aerts - hoogleraar politieke geschiedenis aan de Radboud Universiteit - geeft dat in de bundel Omstreden democratie toe. De bureaucratisering van het wetenschapsbedrijf levert niet automatisch baanbrekende inzichten op, constateert Aerts. 'In de zeer geformaliseerde aanvraagprocedures heeft 'wild', experimenteel onderzoek niet de beste kansen om te overleven.'


Diezelfde procedures belemmerden ook de zo gewenste interdisciplinaire benadering. Elke onderzoeksgroep ging zijn eigen gang. De regie was zwak, met als gevolg dat relevante vraagstukken zoals de spanning tussen de nationale en de Europese democratie en de digitale revolutie achter de academische horizon verscholen bleven.


De meeste aandacht kreeg het NWO-onderzoek van Mark Bovens en Anchrit Wille naar de 'diplomademocratie' (niet in de bundel opgenomen, maar eerder gepubliceerd). Nederland wordt geregeerd door burgers met de hoogste diploma's (was dat vroeger niet zo?). De belangen en opvattingen van de kosmopolitische elite en de nationalistische gewone man zouden steeds verder uiteenlopen.


Het staat nog te bezien of dit wel klopt. De kiezers die op 15 mei 2002 op de LPF stemden, vormden qua opleiding een dwarsdoorsnede van de bevolking, net als de tegenstemmers in het referendum over de Europese grondwet van 2005. Sympathiek is overigens wel dat Bovens en Wille pleiten voor vormen van directe democratie als referenda en gekozen bestuurders als aanvulling op inspraakprocedures waar vooral goedgebekte doctorandussen met veel vrije tijd op af komen.


Wat dit laatste betreft: Gijs van Oenen constateert een 'interactieve metaalmoeheid': hoewel van ons allen wordt verwacht dat we actief participeren in alle mogelijke debatten en projecten, hebben we daar steeds minder zin in. Dit verklaart de aantrekkingskracht van het populisme: we besteden onze zorgen en verlangens liever uit aan politieke leiders die de zaken tot oneliners weten terug te brengen.


Zo bevat de bundel Omstreden democratie wel meer aardige observaties die de vinger leggen op complicaties en tegenstrijdigheden in het labyrint van het hedendaagse bestuur.


Interessanter zijn de weerleggingen van breed levende opvattingen omtrent de vermeende kwalijke invloed van commerciële media op het functioneren van het politieke bedrijf. Volgens de 'mediamalaisetheorie' zou de politiek ondergeschikt zijn aan de formats van tv-programma's die alleen oog hebben voor de 'mens achter de leider' en de verkiezingen het liefst verslaan als een paardenkoers. Daardoor zou het publiek steeds slechter geïnformeerd raken en zouden inhoudelijke discussies over grote vraagstukken onmogelijk worden. Uit onderzoek van onder anderen Jan Kleinnijenhuis, Philip van Praag, Rosa van Santen en Wouter van der Brug blijkt precies het tegenovergestelde.


De afhankelijkheid van commerciële inkomsten leidt tot het bedienen van kijkers met weinig politieke belangstelling door middel van lichte informatieve programma's en talkshows. Die programma's blijken een positieve invloed te hebben op het vertrouwen van de burgers in de politiek. Mensen met veel politieke belangstelling profiteren van de veelheid aan binnen- en buitenlandse zenders. In het algemeen geldt dat de toenemende commercie tot grotere pluriformiteit van het media-aanbod heeft geleid, zodat de kijkers minder afhankelijk werden van publieke 'regeringszenders'.


De fragmentatie van het aanbod aan media heeft ook tot gevolg dat partijen zich scherper gaan profileren. Dit komt de levendigheid van het politieke debat ten goede. Omdat de burger steeds minder trouw is aan politieke partijen en aan media, moeten politici, campagnestrategen en journalisten steeds beter hun best doen om het publiek voor zich te winnen. Goed nieuws toch?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.