'Alles wat vrolijk was, werd naar Holland gestuurd'

Er is slechts één oorlog geweest waar verslaggevers zich vrijelijk aan het front konden bewegen. Journalisten mochten in Vietnam in de jaren zestig en zeventig overal bij met hun schrijfmachine en fototoestel....

In behoudende kring in de Verenigde Staten geldt nog steeds dat deze ver gaande persvrijheid er mede de oorzaak van is geweest dat de oorlog in Zuidoost-Azië werd verloren. De vaak negatieve berichtgeving, compleet met schokkende beelden van gesneuvelde Amerikanen, demoraliseerde het thuisfront. En als het eenmaal zo laat is, is er geen oorlog meer te winnen.

De Amerikanen hebben er veel van geleerd. Tijdens de operette-achtige aanval op het kleine Caribische eiland Grenada mocht de pers van president Reagan pas aan wal toen het ergste achter de rug was. En ook tijdens Operatie Desert Storm liep elke serieuze journalist keurig aan de leiband van Amerikaanse voorlichters.

De Amerikaanse overheid heeft van de Vietnam-oorlog geleerd, maar ze had al veel eerder eens kunnen neuzen in de archieven van het Nederlandse leger. Tijdens de laatste 'echte' oorlog die door Nederlandse soldaten werd gevoerd - die in het voormalige Nederlands-Indië - waren journalisten nauwelijks welkom. Journalisten drongen zelf ook niet erg aan. Jaap van Meekren, indertijd nog radio-omroeper, zei in 1980 in Vrij Nederland: 'Nu zou je je rot schamen, maar in die tijd bestonden kritische journalisten gewoon niet.'

Gefotografeerd werd er aan het eind van de jaren veertig in Indië ook al nauwelijks, op enkele uitzonderingen als Charles Breijer en Cas Oorthuys na. De laatste publiceerde zelfs een bijzonder, ietwat kritisch boek, Een staat in wording, dat het Nederlandse volk echter niet lustte. Het eindigde in de schappen van De Slegte.

Fotohistoricus Louis Zweers deed in januari 1995 een 'ontdekking'. Hij vond in Haagse archieven foto's van de Indische veldtochten van het Nederlandse leger, dozen met nitraatnegatieven, die jarenlang onuitgepakt waren gebleven. Op de stroken staan vele duizenden, indertijd 'verboden' beelden, waarvan Zweers er een aantal publiceert in Agressi II: Operatie Kraai - De vergeten beelden van de tweede politionele actie.

De foto's werden gemaakt door de Dienst voor Legercontacten (DLC), een militaire voorlichtingsdienst die de vaderlandse pers van gecensureerd materiaal voorzag van de oorlog die eufemistisch de tweede politionele actie werd genoemd en officieel Operatie Kraai heette. De Indonesiërs spraken van Agressi II. De actie duurde van 19 december tot oudejaarsdag 1948.

De tien fotografen en filmers van de Foto- en Filmdienst die de pers in Nederland van materiaal moesten voorzien, waren vaak niet meer dan verdienstelijke amateurs, schrijft Zweers. Dat is goed te zien aan de foto's in zijn boek. Fotografisch gezien zit er geen enkele 'echt goede' foto bij. In Nederlands-Indië was geen Robert Capa actief.

Schokkend zijn de foto's ook niet. Het zijn beelden die indertijd door de censuur werden afgekeurd, maar je vraagt je anno 1996 af: waarom? We zien gevangen genomen Indonesiërs, of groepjes militairen achter een machinegeweer. Waarop schieten zij? Of poseren zij slechts, zoals vaak bij oorlogsfotografie? In Djokja werd een foto genomen van een gewonde Nederlandse militair. Er is de bekende foto van een lachende Sukarno, na diens gevangenneming.

Helemaal 'nieuw' zijn sommige andere foto's trouwens ook niet. In Het oog van de oorlog - Fotografen aan het front van Frits Baarda komt een van de fotografen van de dienst, luitenant Heldoorn, aan het woord. 'Alle fotografen in Nederlands-Indië stonden voor Jan Doedel te werken', zegt hij, en: 'Mijn films werden verwerkt tot propagandamateriaal.' Foto's in dat boek uit 1989 staan ook in het boek van Zweers.

Heldoorn vertelde aan Baarda dat hij opdracht kreeg de echt schokkende foto's in een ton te verbranden. Daar moeten dan ook de beelden van lijken hebben bijgezeten, want die zijn in Zweers' boek ook niet te zien. Ze zijn wèl gemaakt. Heldoorn, tegen Baarda: 'Toen ik terugkwam in Batavia, zei men mij: je hebt alleen maar lijken gefilmd. Alles wat dood en verderf was, werd er in ieder geval uitgegooid. Alles wat vrolijk was, werd naar Holland gestuurd.'

In de inleidende hoofdstukken in Agressi II staan de richtlijnen waaraan Heldoorn en zijn collega's zich hadden te houden. 'Bedenk steeds dat gij voorlichter zijt, dat het dus mede van U afhangt welke indruk het Nederlandse volk en het buitenland heeft van het leger in Indonesië.' Pikant zijn, in het licht van wat er bijna vijf decennia later met de beruchte Nederlandse legerfimpjes in Srebrenica gebeurde, de notities in een weekrapport van de Foto- en Filmdienst over het matige ambachtelijke werk van een legerfotograaf: 'Verse fixeer gebruiken of nabaden in een slappe azijnoplossing.'

Rolf Bos

Louis Zweers: Agressi II: Operatie Kraai - De vergeten beelden van de tweede politionele actie.

Sdu; ¿ 29,90.

ISBN 90 12 08277 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden