Alles wat u moet weten over IS

Wat weten we van IS? Hoe zit IS in elkaar, wat streeft de organisatie na, op welke manieren doet ze dat? Het overzicht.

IS werd vooral bekend door video's van de onthoofdingen van verschillende westerlingen. Beeld EPA
Beeld De Volkskrant

Bureaucratie in het dagelijks leven

Het dagelijks leven in de door IS bestuurde gebieden wordt bepaald door strenge repressie en een zekere mate van dienstverlening door de overheid. Er zijn meldingen van een efficiënte bureaucratie, die een veelheid aan diensten levert: wegen en elektra gerepareerd, busvervoer geregeld, post bezorgd, bloemen geplant in plantsoenen. Diverse bronnen spreken van gratis gezondheidszorg voor kinderen, inenting tegen polio, voedseldistributie voor de armen. Meisjes en jongens gaan (gescheiden) naar school, uiteraard op goed islamitische wijze. In Raqqa werden Saoedische schoolboeken van het internet geplukt en gekopieerd. 'IS heeft een bijna compleet bestuur ingericht, dat de steden min of meer draaiende houdt en de mensen stilzwijgend tevreden', schrijft Charles Lister in The Islamic State.

In gebieden waar voorheen wetteloosheid heerste en misdaad welig tierde, kunnen burgers daardoor in eerste instantie de nieuwe machthebbers verwelkomen. De vraag is of het goede bestuur beklijft. In de twee grootste steden in IS-gebied, Raqqa in Syrië en Mosul in Irak, valt regelmatig de elektriciteit uit en blijft het afval dagenlang op straat liggen. In Mosul is door een tekort aan chloor het water vrijwel ondrinkbaar.

Het IS-bestuur kenmerkt zich vooral door de barbaarse wijze waarop een extreme variant van islamitische wetgeving wordt gehandhaafd. De straffen zijn aanzienlijk strenger dan wat de wereld kent uit Saoedi-Arabië en het Afghanistan van de Taliban. Van zweepslagen en schandpaal tot amputatie, steniging en onthoofding: het gebeurt allemaal en altijd in het openbaar, liefst met publiek op pleinen. Een van de centrale pleinen in Raqqa stond al snel bekend als 'Helplein'. Wreedheid is een van de troeven van de IS-verlokking.

Er zijn kruisigingen gemeld en een neergeschoten Jordaanse piloot werd levend verbrand. Mannen verdacht van homoseksualiteit worden van gebouwen gegooid. Met zware straffen op kleinere vergrijpen dwingt IS een puriteinse vorm van leven af. Westerse kleding en alcohol zijn verboden, taxichauffeurs moeten hun radio hebben afgestemd op de IS-zender, mannen moeten hun baard laten staan. Vrouwen moeten uiteraard geheel bedekt zijn en mogen alleen in specifieke beroepen werken. Er zijn speciale vrouwenbrigades, de Khana'a, die erop toezien dat vrouwen zich aan de regels houden.

Eigen leden worden niet gespaard. In Syrië werd het afgesneden hoofd van een IS-commandant gevonden met een sigaret in zijn mond en het opschrift: 'Dit is niet toegestaan, Sheikh.'

Beeld De Volkskrant

De economie drijft op inkomsten uit olie

Olie is de belangrijkste inkomstenbron van Islamitische Staat. De geschatte opbrengst loopt uiteen van 1 miljoen tot 3 miljoen dollar per dag. De inkomsten zijn gedaald sinds het begin van de Amerikaanse bombardementen vorig jaar augustus. Vooral het verlies van twee olievelden bij de Iraakse stad Tikrit in april was een gevoelige klap voor de beweging.

Toch vormt olie nog altijd de economische ruggegraat van het kalifaat. De olie wordt via smokkelroutes geëxporteerd naar Jordanië en Turkije, maar gaat ook naar andere delen van Syrië en Irak. Zelfs de Syrische regering, getroffen door een westers olie-embargo, koopt nu olie direct van IS.

Andere belangrijke inkomstenbronnen zijn afpersing, ontvoering voor losgeld (ook van buitenlanders), bankovervallen, tolheffing voor vrachtverkeer en de verkoop op de internationale markt van kunstschatten en oudheden. In IS-gebied wordt verder een groot aantal belastingen geheven. Veelal worden die zakat genoemd, een door de islam voorgeschreven gift voor goede doelen. Voor spaartegoeden en handelswinsten bedraagt de zakat 2,5 procent, voor landbouwgewassen 5 tot 10 procent (afhankelijk van de benodigde irrigatie). Niet-moslims betalen een speciale belasting (4,25 gram goud voor de rijken, de helft voor minder welgestelden).

Bijdragen uit het buitenland spekken de kas maar in geringe mate (hooguit 5 procent). Het blokkeren van de geldstromen naar IS zal de beweging dus weinig pijn doen.

Beeld De Volkskrant

Een strategie van terreur en geweld

Geweld staat centraal in de strategie en werkwijze van Islamitische Staat. Het is op de eerste plaats een strijdorganisatie, de jihad staat voorop. Uniek is IS omdat het totaal verschillende vormen van oorlogvoering door elkaar gebruikt.

Het is een terroristische organisatie, die angst zaait met zelfmoordaanslagen en executies. Het is een guerrillabeweging, die op het platteland zowel als in de stad uiterst mobiel kan opereren. Ten slotte is IS ook in staat tot conventionele oorlogvoering, mede dankzij een groot arsenaal aan (Amerikaans) materieel en wapentuig dat op het Iraakse leger werd buitgemaakt. Ook wordt gebruikgemaakt van zeker duizend officieren uit het vroegere Iraakse Baath-leger. Tekenend voor het gebrek aan kennis over de beweging zijn de schattingen van het aantal strijders in Irak en Syrië. Die variëren van 30 duizend tot ver boven de 100 duizend.

IS maakt geen onderscheid naar etniciteit. Daardoor kan het eenvoudig strijders uit alle werelddelen in zijn gelederen opnemen. Ook kunnen extremistische groepen uit niet-Arabische regio's zich met de beweging identificeren en zich aansluiten. IS heeft 'provincies' in Afrikaanse landen als Nigeria. In Afghanistan groeit de aanhang.

Religieuze verschillen daarentegen tellen zwaar. Sjiieten worden gezien als ketters, die gedood mogen worden. Maar ook binnen de soennitische islam ligt de lat voor de 'goede moslim' hoog. Christenen hebben een ondergeschikte positie en voor de yezidi-minderheid werd zelfs de slavernij uit de kast gehaald, op religieuze gronden.

Polarisatie is voor IS een strategisch middel. De vijand moet worden verleid de wereld in net zulke zwart-wittermen te zien als de beweging zelf doet. Het vertoon van extreem geweld is mede bedoeld om de toeschouwers te verdelen in scherp gescheiden kampen van goed en kwaad.

Beeld De Volkskrant

IS' ambitie: heersen over de hele wereld

IS heeft vorig jaar een kalifaat uitgeroepen in delen van Irak en Syrië, maar de ambities strekken veel verder. Het kalifaat moet in eerste instantie uitgroeien tot een rijk dat alle landen omvat waar van oudsher moslims wonen of woonden. IS heeft een kaart gepubliceerd waarop het gebied is aangegeven dat binnen vijf jaar veroverd moet zijn: de Arabische wereld, Spanje en Portugal, Zuidoost-Europa, de noordelijke helft van Afrika, Centraal-Azië.

Daarmee stopt het niet. De beweging wil heersen over de hele wereld. 'De schaduw van deze gezegende vlag zal zich uitbreiden tot hij alle oostelijke en westelijke uithoeken van de wereld bedekt en de wereld vult met de waarheid en de rechtvaardigheid van de islam', schreef het IS-tijdschrift Dabiq.

Geen andere extremistische of orthodoxe beweging in de islam heeft ooit zulke urgentie gegeven aan de komst van het kalifaat. Ook voor Al Qaida was het kalifaat nooit meer dan een vage droom, een soort eindfase in de verre toekomst. IS heeft een ongekende stap gezet door het kalifaat uit te roepen, hier en nu. Dat heeft te maken met het apocalyptisch wereldbeeld van de beweging. Het idee is dat de Eindtijd is gekomen, de grote krachtmeting tussen goed en kwaad is aanstaande. Daarom staat er zoveel op het spel: het is erop of eronder voor de goede moslims.

Volgens oude profetieën zal die laatste Grote Veldslag plaatsvinden bij het plaatsje Dabiq, in het noorden van Syrië. Voor IS heeft Dabiq enorme symbolische betekenis. In juli 2014 getroostte het zich veel moeite het dorp te veroveren en het Engelstalige IS-tijdschrift kreeg de naam Dabiq. Toen Turkije besloot tot militaire operaties tegen IS, klonk op Twitter vanuit IS-hoek gejuich. Met genoegen voorzag men een 'buitenlandse invasie van Noord-Syrië, de vlakte van Dabiq'. Want: 'De veldslag van de Eindtijd is nabij.'

Beeld De Volkskrant

Geweldsporno als propaganda

Jihadistische pornografie, zo is wel het beeldmateriaal genoemd waarmee IS zich frequent aan de wereld presenteert. Onthoofdingen van westerse gijzelaars, uitgevoerd met botte messen, werden met alle gruwelijke details op video vastgelegd. In een serie films met de titel Clanging of the Swords zijn twee jongetjes te zien die samen met hun vader een kuil graven. De man was commandant van een brigade die zich tegen IS keerde. Hij kijkt in de camera en zegt: 'Ik graaf nu mijn eigen graf.'

Ook van de sociale media maakt IS op grote schaal en op zeer bedreven wijze gebruik. Met duizenden accounts zijn IS-aanhangers actief op YouTube, Facebook, Twitter en andere platforms. Obstakels worden handig omzeild.

Toen IS vorig jaar dreigde op te rukken naar Bagdad, kregen bezorgde Irakezen die op Twitter de ontwikkelingen wilden volgen de zwarte IS-vlag te zien, wapperend boven de hoofdstad, met de tekst 'Wij komen eraan'.

Internet en sociale media worden door IS zeer effectief gebruikt bij het ronselen van buitenlandse strijders. De schattingen over hun aantal lopen uiteen van 15 duizend tot meer dan 30 duizend.

De opwekkende propaganda kan opgeklopte verwachtingen wekken en daardoor leiden tot teleurstelling.

Veel buitenlandse jihadisten beginnen zich na enkele weken te beklagen over de verveling.

Beeld De Volkskrant

Gecentraliseerde organisatie

Islamitische Staat wordt door diverse auteurs omschreven als een 'indrukwekkend bestuurde, bijna obsessief bureaucratische' dan wel 'sterk gecentraliseerde en gedisciplineerde' organisatie.

Aan het hoofd staat Abu Bakr al-Baghdadi, de zelfbenoemde kalief van het kalifaat.

In juli 2014 presenteerde hij zich aan de wereld, met een gefilmde toespraak in de grote moskee van Mosul waarin hij de stichting van het kalifaat bekendmaakte. Baghdadi heeft een uit acht personen bestaand kabinet met ministeries (Economische Raad, de Onderwijsraad enz.). Elk van de circa zestien wilayat (provincies) in Irak en Syrië heeft een wali (gouverneur). Ook de steden hebben wali's.

Baghdadi heeft een groot aantal officieren uit het vroegere leger van Saddam Hussein opgenomen in zijn bureaucratie. Zijn twee naaste medewerkers waren hoge officieren in het Baath-leger: Abu Ali al-Anbari, hoofd van de operaties in Syrië, en Abu Muslim al-Turkmani, de commandant voor Irak.

Ook is er een shariaraad, een soort senaat, die alles wat in het kalifaat gebeurt langs de meetlat van de strikte islamitische wetgeving legt.

Internationaal opereert IS meer als een netwerk van organisaties, milities en individuen die zich met een bayah (gelofte) loyaal hebben verklaard aan het kalifaat. Bij het accepteren van nieuwe leden en afdelingen is IS minder kieskeurig dan Al Qaida, dat ook als een netwerk functioneert.

In een aantal landen zijn provincies van IS opgericht, elk onder leiding van een wali. 'Heuglijk nieuws, o moslims', zei Baghdadi een jaar geleden in een geluidsopname, 'Islamitische Staat heeft zich in nieuwe landen gevestigd, namelijk Saoedi-Arabië en Jemen, Egypte, Libië en Algerije.' Ook in Nigeria, de Kaukasus en 'Khorasan' (Afghanistan en Pakistan) zijn inmiddels IS-provincies uitgeroepen.

Verder lezen? Geraadpleegde literatuur

Michael Weiss & Hassan Hassan: ISIS - Inside the Army of Terror

Abdel Bari Atwan: Islamic State - The Digital Caliphate

Charles R. Lister: The Islamic State - A Brief Introduction

William McCants: The ISIS Apocalypse

Jessica Stern & J.M. Berger: IS - Staat van terreur

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden