Alles wat je nu moet weten over de Gülenbeweging

Fethullah Gülen ziet er niet echt uit als een terroristisch meesterbrein. Hij is 75, kwakkelt met zijn gezondheid en verschilt in uiterlijk niets van de meeste oudere mannen zoals je die aantreft in de theehuizen en op de binnenplaatsen van moskeeën in heel Anatolië.

Beeld reuters

Voor een buitenstaander heeft hij evenveel charisma als een schaduw. Geen vurige toespraken, geen welluidende zinnen en geen vlijmscherpe intellectuele inzichten. Toch staat hij volgens de Turkse overheid aan het hoofd van een wereldwijde terroristische organisatie en weet hij zo veel toewijding op te wekken dat zijn volgelingen een - mislukte - staatsgreep pleegden.

Hoewel er geen sluitend bewijs is geleverd dat Gülen het meesterbrein achter de coup van 15 juli was, heeft de regerende Turkse Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) van premier Erdogan al 85.000 al dan niet vermeende aanhangers van Gülen weggezuiverd uit het ambtenarenapparaat en er bijna 40.000 gevangengezet. Om ruimte te maken in de gevangenissen moest de regering overhaast amnestie verlenen aan andere gedetineerden.

De reactie van de AKP is vaak excessief en er worden veel onschuldigen meegesleurd in de zuiveringen, maar het staat buiten kijf - wellicht tot verbazing van buitenstaanders - dat Gülen in de loop van de tijd een aanzienlijke schare volgelingen heeft verzameld. Zijn beweging bestaat uit een enorm netwerk van scholen, ngo's en bedrijven. Niet alleen in Turkije, maar in meer dan 150 landen.

'Alleen een Turk kan de boel hier sussen'

Hij is een van de weinige onafhankelijke geesten in het Turkije-debat. Romancier en AD-columnist Özcan Akyol over Erdogan, Gülen en hoe het ook hier zo mis kon gaan met de Turkse Nederlanders (+).

Wie is Fethullah Gülen?

Voor een beweging die zegt niets te verbergen te hebben, doen Gülens volgelingen wel opvallend geheimzinnig. Er bestaan geen ledenlijsten, geen overzichten van de organisatie, er is zelfs geen duidelijke beginselverklaring. Nog maar enkele jaren geleden ontkenden zelfs de meest toegewijde volgelingen doorgaans dat ze lid waren van de beweging, om er direct aan toe te voegen dat ze wel vonden dat die goede bedoelingen had. Uit de identieke formuleringen bleek dat ze een voorgekookt antwoord herhaalden.

Ook nu nog doen veel van Gülens aanhangers ontwijkend over hun betrokkenheid en activiteiten, waardoor het lastig is om tot een goede schatting van hun aantal te komen. Sommige schattingen komen tot wel 10 miljoen aanhangers van de 'Gülen-beweging'. In werkelijkheid heeft Gülen waarschijnlijk nog geen half miljoen sterk betrokken volgelingen en een paar miljoen meer of minder enthousiaste sympathisanten. Velen van hen voelen zich aangetrokken tot zijn afwijzing van geweld, zijn oproepen tot verzoening en tot dialoog tussen religies.

Na de mislukte coup en de beschuldigingen van Gülens betrokkenheid daarbij is hun aantal slinkende.

Fethullah Gülen. Beeld ap

Gülen werd in april 1941 geboren in het dorp Korucuk, in de provincie Erzurum in het oostelijk deel van Anatolië. Als zoon van een dorpsimam was hij op jonge leeftijd al doordrenkt van de islam. Op zijn 10-de kende hij de Koran uit zijn hoofd en later werd hij imam in overheidsdienst en werkte hij bij diverse staatsmoskeeën, voornamelijk in het westen van Anatolië. Zijn religieus conservatisme ging altijd gepaard met sterke Turks-nationalistische en anticommunistische gevoelens.

In de jaren zeventig kreeg Gülen volgelingen, aanvankelijk door 's zomers korancursussen te geven en later met artikelen in islamistische tijdschriften. Gülen werd beïnvloed door het werk van de Koerdische islamist Said Nursi (1878-1960). Die heeft uitvoerig geschreven over hoe de islam met de moderne wetenschap verenigbaar was. Nursi was uitgesproken kritisch over de seculiere hervormingen die waren ingevoerd door Kemal Atatürk (1881-1938), die in 1923 de moderne Turkse Republiek had gevestigd. Om die hervormingen terug te draaien, propageerde Nursi een proces in drie stappen: eerst het individu islamiseren, daarna de samenleving en als dat eenmaal was bereikt, ook de staat via het invoeren van de sharia, de islamitische rechtspraak.

Gülen is nooit serieus genomen door moslimtheologen. Zijn geschriften en toespraken borduren intellectueel gezien niet voort op Nursi's leer. Gülen moet het meer hebben van emoties. Hij kan zijn gevoelens kwijt in het aanbidden van de profeet Mohammed. Toen hij nog in Turkije woonde, stond hij erom bekend dat hij tijdens zijn preken in tranen kon uitbarsten als hij de beproevingen van de profeet beschreef.

Hoe gaat Gülen te werk?

Toch begon eind jaren tachtig, begin jaren negentig het vermoeden te rijzen dat achter die emoties een berekenende geest schuilging, ook al bleek dat niet direct uit zijn geschriften. Toen zijn aanhang zo groot werd dat ze hun eigen scholen en media gingen oprichten, werden er patronen zichtbaar die duiden op strategisch en centraal aangestuurd handelen.

Latere afhakers van de beweging hebben verteld hoe er slimme leerlingen uit arme milieus werden geselecteerd die studiebeurzen kregen. Eenmaal op de universiteit werden ze gehuisvest met andere studenten van hetzelfde geslacht. Tevens kregen ze een mentor toegewezen, een 'abi' of 'abla' - Turks voor 'oudere broer' en 'oudere zus' - die hen spiritueel begeleidde. Dat kwam meestal neer op het lezen van de geschriften van Gülen en luisteren naar zijn toespraken. Na het afstuderen hielp de abi of abla bij het vinden van een baan en een huwelijkspartner. Als ze eenmaal een salaris hadden, werden ze herinnerd aan hun religieuze plicht tot 'zakat' ofwel het geven van aalmoezen. De goede doelen en ngo's die daarvoor werden aanbevolen, werden gerund door volgelingen van Gülen.

De verdenkingen over de intenties van de beweging werden sterker toen bleek dat een onevenredig hoog aantal volgelingen ambtenaar werd. In 1999 kreeg een Turks televisiestation een videoband toegespeeld. Daarop was te zien hoe Gülen in een privéomgeving zijn volgelingen leek te instrueren over hoe ze in het ambtenarenapparaat moesten infiltreren. En hoe ze zich koest moesten houden en geen aandacht moesten trekken tot ze talrijk genoeg waren om de staat over te nemen. Voor zijn tegenstanders was dit het bewijs dat hij het driestappenproces van Nursi probeerde uit te voeren. Gülen deed de video af als nep, maar vluchtte toch naar de Verenigde Staten, waar hij sindsdien verblijft. Hij woont daar als een kluizenaar in een uitgebreid, omheind complex in het Pocono-gebergte van Pennsylvania.

Zijn afzondering in de VS lijkt hem alleen maar aantrekkelijker te maken voor zijn volgelingen, die hem zijn gaan portretteren als een levende martelaar die uit zijn thuisland verdreven is, net zoals de profeet Mohammed aanvankelijk uit Mekka werd verdreven, om uiteindelijk zegevierend terug te keren. En zijn verbanning viel samen met een enorme toename van de activiteiten van de beweging buiten Turkije, zoals het oprichten van scholen op de Balkan, in Afrika, West-Europa, Zuid-Azië en de Kaukasus. In tegenstelling tot Turkije, waar het gedachtengoed van Gülen er bij de leerlingen en studenten wordt ingestampt en ze worden aangemoedigd om vrome moslims te worden, zijn de scholen in andere landen meer op wetenschap en wiskunde gericht.

In overwegend niet-islamitische landen staat de islam niet eens op het lesprogramma, maar krijgen leerlingen daar vaak wel lessen in de Turkse taal en cultuur. Hier lijkt het hoofddoel niet het bekeren tot de islam te zijn, maar eerder het creëren van invloed - en het genereren van inkomsten voor de beweging. In Washington hebben Gülens aanhangers een lobbygroep gevormd, die nauwe banden heeft aangeknoopt met conservatieve christelijke organisaties en financieel bijdraagt aan campagnes van Amerikaanse politici.

Wat is zijn relatie met Erdogan?

De groeiende invloed van Gülen viel samen met de opkomst van een andere krachtige Turkse islamist, die de ene verkiezing na de andere won. Recep Tayyip Erdogan was ooit sterk betrokken bij de religieuze Naqshbandi-broederschap, die al tientallen jaren een leidende rol speelt in islamistische politieke partijen in Turkije. En hoewel Gülen en Erdogan tot rivaliserende takken van die islamistische beweging behoorden, hadden ze wel een gezamenlijke vijand: het seculiere Turkse establishment. Toen Erdogans AKP aan de macht kwam in november 2002 konden de aanhangers van Gülen hem een lobbyplatform bieden in zowel Washington als Brussel, waar pro-Gülen-ngo's voortvarend betrekkingen onderhielden met Europese beambten en politici. In ruil voor hun steun stond Erdogan toe dat de aanhangers van Gülen goed vertegenwoordigd werden in het overheidsapparaat, met name bij politie en justitie.

Hoe sterker de beweging werd, hoe duidelijker de duistere kant ervan naar voren kwam. Ondanks Gülens retoriek van verzoening, hebben zijn aanhangers zich vaak meedogenloos en zelfs wraakzuchtig betoond toen zij eenmaal macht kregen. Nadat de AKP in juli 2007 opnieuw een klinkende verkiezingsoverwinning had behaald, begonnen Gülen-aanhangers hun gezamenlijke rivalen en tegenstanders op de korrel te nemen, met name voorstanders van het secularisme en nationalistische Koerden. Dat deden ze via een reeks processen en vervolgingen waarbij duizenden mensen gevangen zijn gezet. Hoewel er geen bewijs is dat deze onderzoeken rechtstreeks met Gülen te maken hebben, begon zich wel een patroon af te tekenen dat op centrale aansturing wijst. Alle zaken begonnen met een anonieme tip, werden behandeld door een kleine groep van openbare aanklagers die nauwe banden met de Gülen-beweging hadden, berustten bijna uitsluitend op digitaal bewijsmateriaal - waarvan veel achteraf gefabriceerd bleek te zijn - en gingen steeds vergezeld van felle campagnes in de pro-Gülen media. Daarbij werd geprobeerd iedereen die deze rechtszaken in twijfel trok door intimidatie het zwijgen op te leggen.

Die activiteiten werden uitgevoerd door een kleine kern van vertrouwelingen, die zonder de betrokkenheid en buiten medeweten van de grote meerderheid van Gülens volgelingen opereerden.

Erdogan en Gülen. Beeld afp

De meeste van Gülens aanhangers lijken er oprecht van overtuigd dat niemand in de beweging ooit tegen de geweldloze en op dialoog gerichte principes van Gülen zou kunnen ingaan. Dat komt ook doordat de beweging zich in haar propaganda beperkt tot de eerste twee stadia van Nursi's proces. Leden worden aangemoedigd religieuze principes in hun dagelijks leven toe te passen om zo zichzelf en de samenleving te islamiseren. Alle verwijzingen naar het vestigen van een islamitische staat worden juist gebagatelliseerd, dat zou sowieso niet aan de orde zijn tot de eerste twee fases zijn afgerond.

De samenwerking tussen Erdogan en Gülen moest een keer stuklopen, was altijd al het gevoel. Als ze eenmaal hun gezamenlijke tegenstanders geneutraliseerd hadden, zouden Erdogan en de Gülen-beweging met elkaar slaags raken. Vanaf 2012 zijn ze elkaar inderdaad steeds feller gaan bestrijden. Enerzijds proberen pro-Gülen aanklagers mensen veroordeeld te krijgen die dicht bij Erdogan staan, meestal met aanklachten wegens corruptie. De pro-Gülen media namen daarbij het voortouw met het publiceren van de beschuldigingen. Erdogan sloeg terug door een netwerk van weekendscholen te sluiten. De succesvolste van deze scholen waren eigendom van Gülen-aanhangers. In 2014 en 2015 begon Erdogan Gülens machtsbasis in Turkije te ondermijnen door verdachte personen bij politie en justitie op non-actief te zetten en pro-Gülen media en bedrijven over te nemen. En nu beweren regeringsfunctionarissen dat de staatsgreep het werk was van Gülen-aanhangers binnen de strijdkrachten die vreesden dat ook zij slachtoffer zouden worden van die zuivering.

Zat hij achter de coup?

Hoe moeten we deze bewering, die door zo'n beetje iedereen in Turkije wordt geloofd, inschatten? Hoewel de besluitvorming van de Gülen-beweging ondoorzichtig blijft, zeggen voormalige leden dat vooraanstaande personen - ieder verantwoordelijk voor een bepaald geografisch gebied - geregeld bijeenkomen bij Gülen in Pennsylvania. Op die bijeenkomsten geeft Gülen geen exacte instructies, maar heeft hij het over vage doelen, zoals het oproepen tot meer inspanningen op het gebied van onderwijs. De planning en uitvoering laat hij aan zijn ondergeschikten over. Toch is zijn gezag absoluut. Als de aanhangers van Gülen inderdaad verantwoordelijk waren voor de staatsgreep van 15 juli, zouden ze die zeker niet hebben gepleegd als ze niet overtuigd waren geweest van Gülens goedkeuring.

Maar tot dusver hebben de Turkse autoriteiten daarvoor geen bewijs geleverd. Sommige officieren die deelnamen aan de coup werden er al langer van verdacht dat ze stiekem volgelingen van Gülen waren, maar anderen stonden bekend als door-en-door seculier. Om hun beweringen kracht bij te zetten, hebben de Turkse autoriteiten enkele van de bekentenissen van beschuldigde officieren naar de pers gelekt. Slechts drie van hen hebben toegegeven sympathiek te staan tegenover Gülen en geen van hen heeft bekend deel te hebben genomen aan het beramen van de staatsgreep. En er zijn sterke aanwijzingen dat veel van de gedetineerde officieren zijn geslagen en gemarteld. Zelfs als hun bekentenissen waar zijn, vormen die nog geen bewijs dat de poging tot staatsgreep met Gülen zelf in verband kan worden gebracht. Sterker nog, hoewel je het maar nooit weet: het zou toch vreemd zijn als iemand die een wereldwijd netwerk heeft opgebouwd met het verkondigen van geweldloosheid zijn internationale reputatie op het spel zet met een bloedige staatsgreep?

Gülen wordt dermate aanbeden door zijn meest toegewijde volgelingen dat zij hem waarschijnlijk trouw zouden blijven, wat hij ook doet. Maar het orkestreren van een staatsgreep zou zijn geloofwaardigheid bij de veel grotere groep van sympathisanten ondermijnen en er ongetwijfeld toe leiden dat de scholen en ngo's van de beweging in veel landen verboden zouden worden, vooral in de EU en de VS.

Hoewel Erdogan aanvankelijk behoorlijk van streek leek door de couppoging, maakte hij er al snel gebruik van om zijn greep op de macht te versterken. Op 17 juli deed hij zijn vermaarde uitspraak dat de putsch een 'geschenk van God' was en gebruikte hij die als excuus om de noodtoestand af te kondigen en de Europese Conventie van de Rechten van de Mens op te schorten. In de weken daarna heeft Erdogan niet alleen zijn pijlen gericht op Gülen-aanhangers, maar ook zuiveringen uitgevoerd en arrestaties verricht onder velen die niets met de beweging te maken hebben. Hun enige misdaad lijkt te zijn dat ze kritiek uitten op Erdogan.

De strafexpeditie die op de coup volgde, is waarschijnlijk een fatale klap geweest voor de toch al slinkende invloed van Gülen in Turkije. Maar dat niet alleen: het wijst er ook op dat er een volgend stadium is aangebroken in de ontmanteling van de toch al kwetsbare democratie in het land.

Vertaling: Leo Reijnen

Gareth Jenkins is een Britse Turkije-deskundige, gevestigd in Istanbul.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.