RECONSTRUCTIE

Alles voor waterdichte conclusies

Een jaar na de ramp met MH17 kan de regering nog altijd niet zeggen wie verantwoordelijk is. Het wantrouwen daardoor bij de nabestaanden neemt premier Rutte voorlopig voor lief.

De crashsite op 20 juli 2014. Alle 298 inzittenden kwamen om het leven. Beeld Petr Shelomovskiy / Demotix
De crashsite op 20 juli 2014. Alle 298 inzittenden kwamen om het leven.Beeld Petr Shelomovskiy / Demotix

Koning Willem-Alexander draagt zijn donkerblauwe pak met lichtoranje das als de Amerikaanse president Barack Obama zich vanuit zijn lederen stoel naar hem toe buigt en zegt: 'Het is belangrijk dat de waarheid boven water komt en dat schuldigen aan deze tragedie worden gestraft.'

De koning knikt, naast hem koningin Máxima ook. Het is maandag 1 juni 2015 en het drietal zit in de Oval Office van het Witte Huis. Het gesprek gaat over het passagiersvliegtuig MH17, dat een jaar geleden met bijna tweehonderd Nederlanders neerstortte boven oorlogsgebied in Oost-Oekraïne.

Máxima en Willem-Alexander bij Barack Obama. Beeld ANP
Máxima en Willem-Alexander bij Barack Obama.Beeld ANP

Lobbycampagne

De uitspraak van Obama is het resultaat van een nu 1-jarige lobbycampagne van de Nederlandse regering om de MH7-ramp internationaal onder de aandacht te houden.

'Een groot deel van het diplomatieke werk achter de schermen is ervoor te zorgen dat mensen niet in de business as usual modus komen', zegt een bron dichtbij het kabinet. 'Er zijn weinig zaken die zoveel aandacht krijgen van dit kabinet, maar in de rest van de wereld is de tijd verder gaan tikken. We willen dat dit onder de aandacht blijft.'

Premier Rutte kondigde zijn vasthoudendheid al snel aan. 'Als duidelijk is dat dit een aanslag is, zal ik mij er persoonlijk voor inzetten dat de daders worden opgespoord en hun gerechte straf krijgen', aldus de premier op 19 juli 2014. 'Ik zal niet rusten voordat de onderste steen boven is.'

Reconstructie in hangar. Beeld Marcel van den Bergh
Reconstructie in hangar.Beeld Marcel van den Bergh

Drievoudige belofte

De uitspraak is onderdeel geworden van een drievoudige belofte aan het Nederlandse volk: eerst alle stoffelijke resten naar Nederland, dan de oorzaak onderzoeken en tot slot de daders berechten.

De eerste belofte is zo goed als ingelost: op twee na zijn alle slachtoffers geïdentificeerd en teruggebracht naar Nederland. Maar wat er verder is gebeurd om de zaak tot een goed einde te brengen, is schimmig. Slechts flarden van het diplomatieke werk zijn bekend.

Inmiddels zijn we een jaar verder en kan de regering nog steeds niet zeggen wie verantwoordelijk is voor het neerhalen van MH17. Doordat het zo langzaam gaat, ontstaat er wantrouwen en ongeduld bij de nabestaanden. Worden de schuldigen ooit gestraft?

Directe betrokkenen in kringen rond het kabinet en het onderzoek, benadrukken in gesprekken met de Volkskrant dat het niet anders kan. De zaak is zo precair en er staat zoveel op het spel, dat er uiterst omzichtig moet worden geopereerd. Vanaf het moment dat het toestel neerstortte is Nederland verwikkeld in een diplomatiek schaakspel met tenminste 21 wereldleiders. Een overzicht van dat schaakspel tot nu toe.

In Grabove wordt op 16 april 2015 nog een brokstuk van MH17 afgevoerd. Het is dan negen maanden na de ramp. Beeld AFP
In Grabove wordt op 16 april 2015 nog een brokstuk van MH17 afgevoerd. Het is dan negen maanden na de ramp.Beeld AFP

1. Het diplomatieke succes

Het grootste succes is dat alle gevonden stoffelijke resten van slachtoffers in relatief korte tijd zijn overgebracht naar Nederland. In kringen rond het kabinet geldt als doorslaggevende factor nog steeds de emotionele toespraak die Frans Timmermans, de voormalig minister van Buitenlandse Zaken, op maandag 21 juli 2014 gaf in New York. Een paar uur later reden de eerste treinen met lichamen weg uit het rampgebied.

'Moet je je voorstellen: een Maleisisch vliegtuig stort neer op Oekraïens grondgebied, midden tussen de pro-Russische rebellen. Aan boord zijn burgers uit zeventien verschillende landen. Zodoende waren ten minste al 21 wereldleiders betrokken bij de ramp', zei een diplomatieke bron destijds.

Toch kreeg Nederland het binnen vijf dagen voor elkaar - op 22 en 23 juli 2014 - dat ruim tweehonderd geborgen lichamen terug kwamen. 'Dat zoiets lukt in zo'n korte tijd is diplomatiek ongekend succesvol', aldus de diplomaat. Op zaterdag 2 mei 2015 zijn ook de laatste gevonden miniscule stoffelijke resten naar Nederland gebracht.

Bekijk hieronder de emotionele toespraak van toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans. (Tekst gaat verder onder video).

MH17

Lees hier alle artikelen van de Volkskrant over de rampvlucht nog eens terug.

Lees hier het nieuwsbericht van de Volkskrant over het rapport dat half oktober uitkomt. Bronnen zeggen tegen de Volkskrant dat daarin niet expliciet een dader wordt aangewezen.

Lees hier het interview met Huib Gorter, directeur van Malaysia Airlines, over de crash.

2. De diplomatieke zorg

Hoofdonderzoeker Tjibbe Joustra stond eerder deze maand nog bezorgd op de uitkijk in de deuropening van het pand van de Onderzoeksraad voor Veiligheid op de Anna van Saksenlaan in Den Haag: zouden de Russen wel komen opdagen voor de volgende vergadering over de oorzaak van de ramp? Volgens protocol mogen de volgende landen aan het onderzoek meedoen: Maleisië, Oekraïne, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië, maar ook Rusland.

Vooral Moskou aan boord houden is een hels karwei voor Joustra. Het Kremlin straalt grote scepsis uit: Westerse onderzoekers zijn bevooroordeeld en zouden er bij voorbaat al van uitgaan dat 'de Russen het hebben gedaan'. Ze kunnen elk moment weglopen van de onderzoekstafel en de conclusies van de Onderzoeksraad verwerpen. Het zou de kans op vervolging van eventuele Russische daders nihil maken.

Stapje voor stapje, is daarom de tactiek. De Amerikaanse nieuwszender CNN meldde woensdag, op gezag van een eigen bron, dat de Onderzoeksraad in het conceptrapport - dat onlangs met de betrokken landen is gedeeld - de pro-Russische rebellen in Oost-Oekraïne rebellen aanwijst als daders, of althans in die richting wijst. Bronnen op het Binnenhof werpen tegen dat het hoogstens 'de richting' kan zijn: 'Alleen dat het vliegtuig is neergehaald door een BUK-raket. Maar niet waar die raket vandaan kwam of wie er op het knopje heeft gedrukt.'

Eén bron, dichtbij het kabinet, legt uit waarom dat is: 'De eerste prioriteit is zorgen dat mensen, ook de Russen, zo lang mogelijk meedoen aan het onderzoek naar de ramp. Dat ze tussenrapporten van hun handtekeningen voorzien. De onderzoekers doen daarom zo min mogelijk politieke uitspraken.'

'De Onderzoeksraad zal half oktober een eindrapport over de oorzaak van de ramp afleveren waar geen speld tussen te krijgen is', schat deze bron in, 'zodat argumenten dat er niks van klopt eenvoudig kunnen worden afgedaan als onzin.'

Dat proces vraagt om grote voorzichtigheid. Op 30 juni van dit jaar ging het bijna mis. Vooruitlopend op het eindrapport van de Onderzoeksraad zei hoofdofficier Fred Westerbeke van het Openbaar Ministerie (OM) ineens tegen journalisten dat het scenario dat het toestel is neergehaald met een BUK-raket het meest waarschijnlijke is.

'Joustra was daar ontzettend boos over', zegt een bron. Hij was bang dat Russen het nog lopende onderzoek volledig naar de prullenbak zouden verwijzen.'s Avonds volgde spoedberaad op het ministerie van Algemene Zaken. Ook de premier was bij het gesprek betrokken. 'Jullie moeten geen dingen zeggen die ons slecht uitkomen', was de strekking van de kritiek van Joustra op Westerbeke.

Voorlopig lijkt de Onderzoeksraad geluk te hebben en is Moskou nog aan boord.

3. De diplomatieke nachtmerrie

De heetste aardappel is het aanwijzen van de schuldigen van de ramp. 'Ik vraag me wel eens af of de regering echt wil weten wie het heeft gedaan en of het daar ook de consequenties aan durft te verbinden', zegt een betrokkene bij het onderzoek. 'Het belang om er niet over te spreken kan groter zijn dan om er wel over te spreken. Stel dat er een directe relatie is van de daders met Moskou, dan moet je daar ook naar handelen. Je riskeert een oorlog. Dan kun je maar beter zeggen: we weten het niet. Als ik minister of premier was, zou ik het in elk geval niet willen weten.'

Het kabinet houdt intussen vol dat het er juist alles aan doet om de kans zo groot mogelijk te maken dat de daders worden berecht. Diverse bronnen rondom het kabinet bevestigen dat beeld: 'Rutte wil absoluut, zonder voorbehoud, dat de onderste steen boven komt. Als het bekend zou zijn wie het heeft gedaan, dan gaat hij er vol in, ook als het Russen zijn', zegt een van hen.

Een andere bron minimaliseert het gevaar van de Russen in deze casus: 'Vanuit het morele gelijk zal men durven de confrontatie met Rusland aan te gaan. Als er een gedegen onderzoek ligt dat wijst naar Rusland, dan win je die wedstrijd publicitair, ook al ben je een klein land.'

Mark Rutte spreekt aangeslagen tot het volk tijdens de herdenking. Beeld anp
Mark Rutte spreekt aangeslagen tot het volk tijdens de herdenking.Beeld anp

Bij het OM is de sfeer optimistisch over het aanwijzen van schuldigen, bevestigen twee bronnen onafhankelijk van elkaar. Onderzoekers geven aan dat ze 'een heel eind zijn' en 'behoorlijk opgeschoten zijn'. Een zekere triomfantelijke sfeer zou er hangen. Justitie heeft inmiddels een groep verdachten in het vizier, bevestigde ook officier Westerbeke op 30 juni. Een eindrapport wordt in het najaar verwacht.

Minister Koenders is alvast druk met het bedenken van een berechtingsmechanisme voor de verdachten. In april, mei en juni bezocht hij alle vijf de permanente leden van de VN-Veiligheidsraad om steun voor zijn plan om een VN-tribunaal voor MH17 op te richten. Rusland wijst het plan voor zo'n tribunaal vooralsnog af. Volgende week dinsdag, op 21 juli, wordt er mogelijk over gestemd in New York. Aannemelijker is dat het besluit over de zomer heen wordt getild, zodat langer geprobeerd kan worden om Moskou over de streep te trekken.

De kans is hoe dan ook klein dat verdachten op korte termijn in een beklaagdenbankje staan. 'Een land moet bereid zijn om onderdanen uit te leveren aan een buitenlands tribunaal dat nog niet erkend is en zelfs nog opgericht moet worden. Dat duurt heel lang en wordt een diplomatieke nachtmerrie', zegt een bron rondom het kabinet. 'Maar zelfs als het niet lukt, dan kan premier Rutte in elk geval zeggen: 'We hebben er alles aangedaan om ze voor het gerecht te slepen. Alles.'

Bekijk hier de nationale herdenking van de rampvlucht met MH17.

Verantwoording

Voor dit artikel sprak de Volkskrant met zeven bronnen dichtbij het kabinet en het onderzoek van de Onderzoeksraad naar de oorzaak van het neerstorten van vlucht MH17. Het zijn mensen die hun werk achter de schermen doen en daarom alleen wilden praten op de voorwaarde dat hun anonimiteit gewaarborgd werd. Alle uitspraken die daartoe aanleiding gaven, zijn voorgelegd aan en bevestigd door minstens één andere bron voor ze in het stuk werden opgenomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden