Alles voor de show

Pierre, wát hebben zij gewonnen?' Klassieke kreet uit de Nederlandse televisiegeschiedenis. Pierre was natuurlijk spreekstalmeester Pierre van Ostade, de presentator van dienst was Willem Ruis....

Ook 17 jaar na zijn dood spreekt quizmaster Willem Ruis nog tot de verbeelding. Een biografie, een documentaire. Was hij zo bijzonder? Is het niet te veel eer? 'Ik wil net zo beroemd worden als Koos Postema.'

Radio 747 AM laat deze en volgende week elke avond Ruis-fragmenten horen; het boek is er al, en woensdagavond zendt de NPS-televisie in Het uur van de Wolf een documentaire uit over het leven van de destijds spraakmakende presentator.

Is het niet wat veel eer? Heeft Ruis deze biografie niet vooral te danken aan zijn ogenschijnlijk opgewonden karakter en, meer nog, zijn te vroege en onverwachte levenseinde dan aan zijn werkelijke verdiensten?

Wat waren die verdiensten? Een zeldzame, maniakale gedrevenheid wellicht, al is dat lang niet altijd een zegen. Goed, hij heeft het genre van shows en spelletjes een nieuwe impuls gegeven, maar van een blijvende vernieuwing kun je achteraf nauwelijks spreken. Veel tv-spelletjes (inclusief hun presentatoren) van nu hanteren de gezapige gezelligheid uit de dagen van Fred Oster en Ted de Braak nog altijd als norm.

Ruis doorbrak dat. In 1976 moest hij met De Willem Ruis Show zijn voorganger, Berend Boudewijn en diens bekende 'quiz met die naam', doen vergeten.

'Die was verlegen, onhandig en beschaafd geweest, terwijl Willem druk, spannend en brutaal was', schrijft biograaf Gijs Groenteman. 'Hij kuste zijn kandidates, nog nooit vertoond op de Nederlandse televisie. Zijn haar zat niet netjes, het leek wel of hij net uit bed kwam, en af en toe haalde hij losjes zijn hand er doorheen. En hij bewoog. Hij liep onverwachts de tribune op, ging achter een panellid staan of liep naar een kandidaat om een joviale klap op de schouders uit te delen. (...) Presentatoren van televisiequizzen in Nederland waren tot op dat moment nogal grijs geweest, een beetje stoffig, erg áárdig. Willem was jong, knap, sexy, wild en snel. Televisie was zijn medium. Het sex-appeal dat hij in het dagelijks leven ontbeerde, bezat hij op het scherm in ruime mate.'

Populair was hij ook: kijkcijfers schommelden stabiel tussen de veertig en vijftig procent, in het tv-landschap van toen nog goed voor 4,4 tot 5,5 miljoen kijkers. Onomstreden was hij niet. De Vlaamse journalist Johan Anthierens schreef: 'Weemoed is Willem Ruis in zijn element zien en het afschaffen van de doodstraf betreuren.' Vrij Nederland noemde hem samen met Chiel Montagne en Henk van Montfoort een van de 'meesters der platvloersheid'.

Maar er was ook lof: 'Zijn regelmatige verschijning op het scherm zal een nieuw tv-tijdperk inluiden', schreef toenmalig tv-criticus Hans van Reijssen in het AD.

Dat laatste is weer te veel eer, al vond zijn stijl van presenteren navolging bij met name Jos Brink. In gedrevenheid roept multitalent Paul de Leeuw herinneringen aan Ruis op, en RTL-ster Carlo Boszhard noemde Ruis onlangs op televisie nog steeds een van zijn inspiratiebronnen, maar daarmee houdt het wel op. De carrière van Willem Ruis diende uiteindelijk geen ander doel dan het verwezenlijken van één grote Willem Ruis Show.

VARA-vrouw Letty Kosterman merkte dat 'onder zijn overduidelijke ambitie en schijnbare zelfverzekerdheid een bijna panische angst zat om te mislukken'. 'Ik moet en zal het maken', zei hij tegen haar. 'Ik wil net zo beroemd worden als Koos Postema.'

Waarom hij dat eigenlijk wilde, en waar die faalangst vandaan kwam, komen we uit zijn biografie nauwelijks te weten. De tv-versie, in meerder opzichten beter dan het boek, doet een poging: 'Willem wilde aan zijn vader bewijzen dat hij er wás', zegt een van zijn dochters in de televisiedocumentaire van Dirk Jan Roeleven. Met die - alcoholische - vader had Ruis had een nogal gecompliceerde verhouding, vandaar.

'Zijn zuivere talent was onmiskenbaar', schrijft Groenteman over zijn onderwerp. Ruis had inderdaad charisma, hij straalde energie uit en zag er goed uit. Hij kon in het Harten 5 Gala met de juiste flair tegen een zwaar gehandicapte man zeggen: 'Maar gelukkig hebt u uw tanden nog.'

M

aar op veel punten etaleerde Ruis juist een schrijnend gebrek aan talent. De tv-documentaire laat dat nog eens pijnlijk zien. Na twee tapdanslessen dacht hij dat hij het kon, voor de zang gold hetzelfde. De enige die erin geloofde was Ruis zelf. 'Hij dacht echt dat hij net zo goed was als Fred Astaire', zegt producer Marc Jansen. 'We hadden hem vaker moeten afremmen', is achteraf ook de conclusie van zijn toenmalige begeleiders. Sommige acts van Ruis hoorden tot de slechtste televisie uit de geschiedenis, zeggen zij nu.

Alles voor de show, was Ruis' credo. Dat hij zo begaan was met zijn kandidaten, is een misvatting. 'Hij was een meester in het manipuleren van mensen', zegt zijn toenmalige producer Marc Jansen. 'Als mensen hem niet aanstonden, dirigeerde hij ze rustig naar het verkeerde kastje. Achter de schermen zei hij, tussen twee spelletjes door, wel eens: jongens, let op, die twee gaan er straks uit.'

Uit alle aandacht die de presentator deze dagen ten deel valt, komt Ruis (soms onbedoeld) naar voren als een meelijwekkende figuur, gevangen in een web van ambitie, geldingsdrang, eenzaamheid, gebrek aan talent, en erg veel zelfmedelijden.

De scheiding in 1982 met zijn vrouw Ineke, die te geïsoleerd raakte van haar man, was een zware klap voor de presentator. Hij belandde in een diepe crisis, waarbij drank een (te) grote rol speelde. Hij verdroeg niet dat zijn dochters Eva en Suus bij hun moeder woonden - op den duur werd de druk zo groot dat zij besloten weer bij hem in huis te komen, afgelegen in Laren, waar hij geen bezoek duldde. De snelle, charmante en energieke man die hij op de buis was, stond in schrille tegenstelling tot de werkelijkheid.

Vrienden had Ruis niet. Thuis kwam hij tot rust door urenlang te kijken naar 'sneeuw' op de televisie. Hij droeg schoenen met flinke hakken, zodat hij groter leek. 'Voor mensen die onzeker zijn, maken die twee centimeter heel wat uit', aldus een van zijn naasten van destijds.

In zijn fotoalbums zaten jeugdfoto's met het bijschrift: 'Onze auto', terwijl het gezin destijds helemaal geen auto had. In zijn programma's verwerkte hij soms autobiografische elementen, maar ook hier werd flink gemanipuleerd. Zo speelde Willem dat hij als klein jongetje met zijn vader naar Tuschinsky ging, terwijl dat nooit is gebeurd.

Gedurende zijn loopbaan ontwikkelde Ruis zich tot een man vol wrok en frustratie. Joop van den Ende behoorde tot zijn vijanden. Ruis had ooit met Joop gebroken nadat bleek dat die hem voor hogere bedragen boekte dan hij uitbetaalde. Hij stak zijn ergernis over de VARA die ging beknibbelen op zijn Sterrenshow niet onder stoelen of banken, verwees er in zijn programma's zelfs openlijk naar.

O

p zijn laatste vakantie in het Spaanse Denia las hij verbijsterd een interview in De Telegraaf met Ron Brandsteder, die het programma Moordspel ging presenteren, een format dat Ruis bedacht had en nu kennelijk was uitgelekt en gejat door Joop van den Ende. Het leek hem in elk geval uitgesloten dat Van den Ende het idee, net als hij, uit Engeland had overgenomen.

Op het laatst sloeg hij wild om zich heen. Beroemd is zijn opgefokte optreden in het televisieprogramma RUR, waarin hij ruzie maakte met presentator Jan Lenferink en met actrice Linda van Dijck. Spannende televisie, maar tegelijk de koele registratie van een man die de greep op zijn eigen leven al behoorlijk kwijt was.

Ongezond leefde Ruis altijd al. Hij dronk, rookte drie pakjes sigaretten per dag, sliep weinig. En op het laatst was er de coke, die hij stiekem gebruikte. Steeds vaker kampte hij met pijnen, die hem, soms zelfs tijdens tv-opnamen, dwongen op de grond te gaan liggen wachten tot het overging. 'Het schroeide van zijn navel naar zijn armen en via zijn nekwervel tot achter zijn hoofd, steeds erger'. Zijn panische angst voor dokters en ziekenhuizen hielden hem uit de buurt van specialisten. Na een schaatsongeluk liet hij foto's maken van zijn nekwervels, maar die leverden niets op.

Op 4 augustus 1986 werd zijn tweede partner Ellen 's ochtends vroeg wakker van een schreeuw uit de badkamer van hun appartement in Denia. Ze sprong uit bed, en kreeg de deur met moeite open. Ruis lag op de grond, naakt, met zijn hoofd tegen de deur. Reanimeren mocht niet baten.

'Toen Eva en Suus wakker werden, was hun vader al weg', sluit Groenteman zijn boek af. De lezer bevindt zich dan op pagina 227, en weet nog steeds niets van 's mans betekenis voor de Nederlandse televisie of over zijn werkelijke drijfveren. Wel vraagt hij zich af of het leven dat Ruis leidde eigenlijk wel boeiend genoeg was om een biografie te rechtvaardigen. Zo ja, dan had hij in elk geval een betere verdiend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden