Alles of niets

Tijdens het proces tegen Anders Breivik spelen de media, soms ongewild, een belangrijke rol. Ze worstelen daarbij met het belang van openheid en de gevoeligheid bij de slachtoffers.

T oen een vertegenwoordiger van de Noorse media maandag opnieuw aan de rechter vroeg het gezicht van Anders Behring Breivik te mogen filmen tijdens zijn proces, verscheen een glimlach op het gezicht van de Noorse rechts-extremist.


De media die de volle aandacht voor hem hebben: het is precies zoals de 33-jarige Breivik het graag ziet. Het strafproces tegen hem is een van de fasen die hij omschrijft in het manifest dat hij vlak voor zijn aanslagen rondstuurde. 'Jouw proces biedt je een podium voor de wereld', schrijft Breivik aan eventuele medestrijders die net als hij een terreurdaad willen plegen om Europa te redden van de toekomstige moslimoverheersing. 'Een arrestatie is het begin van de propagandafase.'


Het is dit argument dat de Noorse rechtbank heeft doen besluiten dat het proces tegen Breivik niet mag worden uitgezonden op televisie. De rechtbank wil voorkomen dat Breivik zijn anti-islamitische ideeën verspreidt en aanhangers werft. 'We denken niet dat het ethisch is de denkbeelden van een zieke man uit te zenden', zei aanklager Inga Bejer Engh voor het proces.


Ook het bewaken van de privacy van de nabestaanden woog mee bij de beslissing van de rechtbank.


De Noorse media zijn nog altijd verontwaardigd. Zij stellen dat de beelden van Breiviks gezichtsuitdrukkingen en reacties belangrijk zijn voor het beantwoorden van de enige juridisch relevante vraag in dit proces: is Breivik toerekeningsvatbaar of niet?


Drie dagen voor het proces verwierp het hooggerechtshof een hoger beroep van de Noorse Pers Associatie en het Genootschap van Hoofdredacteuren. Zij hadden volledige openheid gevraagd. En ze probeerden het maandag opnieuw.


Maar de rechter zei wederom nee en dus blijft het plakkaat op de deur van de perszalen in de rechtbank onverbiddelijk hangen: er mogen geen opnamen worden gemaakt, ook niet van de videoschermen waarop journalisten het proces kunnen volgen. In elke perszaal ziet ten minste een bewaker hierop toe.


Alleen op de eerste dag, tijdens de pleidooien van beide partijen en de onschuldigverklaring van Breivik, mocht worden gefilmd. Vanaf de tweede dag werd fotograferen en filmen alleen toegestaan voordat de rechtbank in sessie ging. Wel mochten enkele verhoren van getuigen-deskundigen, zoals psychiaters, worden uitgezonden, alsook de reactie van Breivik.


Uit protest tegen het besluit van de rechtbank publiceren de Noorse kranten nu bijna volledige transcripties van de verhoren. 'Door het uitzendverbod fungeren de media ongewenst als een soort muur tussen Breivik en de Noorse bevolking', zegt Rolf Fiske, sous-chef nieuws van de Noorse krant Dagbladet. 'Ik vind dat iedereen zijn eigen oordeel moet kunnen vellen.'


Het argument van de gevoeligheden voor nabestaanden veegt hij van tafel. 'Ze zitten zelf nog steeds in de rechtszaal.' Fiske stelt dat de media hebben aangetoond prudent om te kunnen gaan met gruwelijke details of propaganda van Breivik. 'We hebben Breiviks YouTube-video niet uitgezonden en in de transcripties laten we details over de moorden weg.'


Angel Terje Haug, voormalig hoofdredacteur en nu docent journalistiek in Bergen, zei tegen Aftenposten: 'Er is een misdaad tegen Noorwegen gepleegd. Het is in het belang van het publiek dat er openheid is. Ik vind niet eens dat de pers zelfcensuur moet toepassen.'


De Noorse media worstelen duidelijk met hun rol. Zij moeten verslag doen van het grootste proces sinds de Tweede Wereldoorlog, maar fungeren tegelijkertijd als Breiviks speel- en boksbal. Hij gebruikt de media als spiegel om zijn strategie aan te passen. Breivik wil koste wat het kost voorkomen dat hij ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard.


Dat werd vorige week duidelijk toen hij spijt betuigde over hoe 'pompeus' hij zichzelf had gepresenteerd vlak na zijn arrestatie op 22 juli. Hij had zijn organisatie van militante nationalisten, Knights Templar,overdreven groot afgeschilderd tegenover de politie en wilde in uniform de rechtszaal betreden voor een eerste zitting. 'Toen wist ik nog niet hoe de psychiaters en media over mij dachten', zei Breivik.


Vorige week woensdag grapte hij tegen openbaar aanklager Inga Bejer Engh dat hij liever had dat ze hem 'als een kind toespraak'. Dat was een directe verwijzing naar een artikel in de Noorse krant Verdens Gang over haar stijl van ondervragen. Die leek dinsdag goed te werken, maar daarna werd Engh gedwongen een andere aanpak te kiezen.


Vanwege dergelijke verwijzingen pleiten sommigen ervoor Breivik, net als vlak na zijn arrestatie, de media te onthouden. 'Hij is als een ballon', zei de Zweedse terreur-expert Magnus Ranstorp tegen Aftenposten. 'Als je ergens duwt, verplaatst de lucht zich gewoon naar een andere plek. Breivik is een illusionist en zo glad als een aal.'


De rechts-extremist, die met twee aanslagen 77 mensen ombracht, heeft de media ook gebruikt om zijn daden goed te praten. Een geweldloze revolutie is niet gelukt vanwege 'de dictatuur van de linkse media' die kritiek op de multiculturele samenleving niet tolereren of publiceren, zo redeneerde Breivik tijdens zijn verhoor. Een gewelddadige revolutie is zodoende het enige dat overblijft.


Diezelfde media proberen afgewogen te berichten over het proces. Zij pogen er geen circus van te maken, zoals Breivik voorspelde. Ze proberen ook te voorkomen hem een podium te bieden.


Maar natuurlijk is Breivik nieuwsverhaal nummer 1. De kranten schrijven dagelijks vele pagina's verhalen over Breivik. Televisiestations zenden voor het eerst in de Noorse geschiedenis live uit vanaf de rechtbank. Ze gebruiken daarvoor geïmproviseerde studio's en beginnen een uur voordat het proces van start gaat. Ook de internationale media zijn ruim vertegenwoordigd in Oslo: circa achthonderd journalisten volgden de eerste week van het proces (zie kader).


Het Noorse publiek had al voor het proces begon genoeg van de zaak. Uit een peiling bleek dat 68 procent van de bevolking vindt dat er te veel aandacht is voor Breivik. Als ludieke actie keerden voorbijgangers bij een kiosk alle exemplaren van een krant om. Zo hoefden ze het gezicht van Breivik niet langer te zien.


De krant Dagbladet installeerde een knop op zijn site voor een 'Breivik-vrije'-versie. 'Honderdduizenden mensen maken er gebruik van', zegt Fiske. 'Veel meer dan we hadden verwacht.'


Enkele betrokkenen bij de rechtszaak hebben al laten weten niet te komen getuigen, omdat ze niet mee willen doen met 'dit circus'. Ook de hoofdredactrice van de Engelstalige newssite Views and News from Norway excuseert zich voor de aandacht voor het proces en belooft meer aandacht te geven aan de 'normale gebeurtenissen' in Noorwegen.


Een van de interessante vragen is of en in hoeverre de pers Breivik demoniseert, zoals hij in zijn manifest voorspelde. Na een week van schokkende getuigenissen valt dat moeilijk aan te geven. Wel veranderde met de dag het beeld dat de media van Breivik schetsten.


Op de eerste dag had Breivik in de media een mythische status van monster; iedereen wilde zijn stem horen en zijn gezichtsuitdrukking zien. Dinsdag boekte hij een overwinning met het voorlezen van een verklaring waarin hij zijn daden en wereldbeeld wilde uitleggen. Waar dertig minuten spreektijd was afgesproken, wist hij dit - ondanks een knarsetandende rechter - op te rekken naar 75 minuten. Toch leek hij nerveus.


Daarna namen de openbaar aanklagers het heft stevig in handen en dreven ze Breivik geregeld in de hoek. Op woensdag leek hij zijn triomfantelijke uitstraling kwijt te zijn, maar op donderdag en vrijdag kwam de rauwheid van zijn daden weer in volle omvang terug: zelfverzekerd en kil stelde hij erachter te staan, om ze daarna tot in elk gruwelijk detail te beschrijven.


Sommige twitterende journalisten hielden er toen mee op. BBC-journaliste Helen Pidd tweette dat het 'te harteloos' was door te gaan. Ook Trygve Sorvaag van Sky News laste pauzes in.


Sommigen, zoals Utøya-overlevende Bjørn Ihler, beschouwen dit proces als een nationale catharsis voor Noorwegen. Volledige openheid is volgens Ihler nodig om te voorkomen dat zulke aanslagen ooit nog voorkomen.


'Het hele proces tegen Breivik had moeten worden uitgezonden op televisie', zegt ook Martin Sandbu, correspondent van de Financial Times. 'De angst om hem een podium te geven is onterecht gebleken. Hij is ineengeschrompeld.'


Maar Hans Rustad, hoofdredacteur van de rechtse site Document.no, waar Breivik een paar keer reacties plaatste, denkt daar heel anders over. 'Dit is een deel van Breiviks voortdurende terreur', schrijft hij. 'De pers dringt aan op openheid. Maar ze begrijpen niet dat Breivik het initiatief heeft. Wij zijn in trance en luisteren, terwijl Breivik lacht en alleen nog maar meer wil zeggen. Dit proces had achter gesloten deuren moeten plaatsvinden.'


Anders Breivik leest goed wat de kranten schrijven over zijn proces en past zijn strategie daarop aan. Hij wil koste wat het kost voorkomen dat hij ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard. Het Noorse publiek heeft ondertussen schoon genoeg van alle media-aandacht voor de rechts-extremist, die op 22 juli met twee aanslagen 77 slachtoffers maakte.


Op 17 schermen in heel het land


Circa achthonderd journalisten togen vorige week naar Noorwegen om verslag te doen van de grootste strafzaak sinds de Tweede Wereldoorlog. In de rechtszaal zelf zitten de Noorse media en grote internationale kranten als The New York Times en The Guardian. In het vlakbij gelegen Bristol Hotel is plaats voor enkele honderden journalisten die het proces in het Engels volgen. Zij horen een simultaanvertaling en kijken naar twee grote videoschermen. Wie wil luisteren naar Breiviks eigen stem, kan horen wat er in de rechtbank gebeurt door een koptelefoon op te doen.


De rechtszaak wordt in het hele land uitgezonden via 17 videoschermen. Zo kunnen overlevenden, nabestaanden en betrokkenen de getuigenissen ook buiten Oslo volgen.


De beveiliging van de rechtszaal is als op een vliegveld: tassen en jassen door een röntgenapparaat. Binnen begeleiden agenten de journalisten vriendelijk maar beslist naar speciale ruimten. Een sectie is afgezet voor tv-interviews en fotosessies met commentatoren, nabestaanden en slachtoffers die het proces bijwonen.


Voor het eerst in de Noorse rechtsgeschiedenis zenden tv-stations live-uit vanaf de rechtbank. NRK (publiek) en TV2 (commercieel) hebben voor de rechtbank geïmproviseerde studio's gebouwd. Speciale plekken, vlakbij de ingang, zijn gereserveerd voor CNN, BBC, Al Jazeera en andere internationale media.


Tijdens het reces, als iedereen naar buiten stroomt om koffie en een broodje te halen bij het hippe Stockfleth's om de hoek, staan videoploegen van de Noorse kranten Aftenposten, Dagbladet en Verdens Gang klaar voor interviews.


Vooraf werd de pers nadrukkelijk gevraagd afstand te houden tot de slachtoffers en zo een 'waardig' proces te creeëren. De 'steungroep' voor nabestaanden liet zelfs ronde, rode stickers drukken met als opschrift: 'Geen interviews alstublieft'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden