Alles is liefde anders

In de IFFR-editie van V's talkshow Winter van de Liefde presenteert regisseur en filmfanaat Martin Koolhoven aanstaande zaterdag zijn favoriete liefdesscènes. Hier legt hij alvast uit aan welke vereisten die moeten voldoen - goed verpakt zijn, graag, vooral.

Wat herinneren mensen zich het meest van films? Waar praten mensen over als ze een film hebben gezien? Wij filmmakers roepen nogal eens dat de karakters of het verhaal het belangrijkst zijn, maar eigenlijk zijn beide de bouwstenen voor iets essentiëlers: memorabele scènes.


Dat is wat mensen onthouden: scènes. En het zijn de memorabele scènes die van een film een klassieker maken. De Nederlandse filmmaker die dat het best begreep was Paul Verhoeven, waardoor hij de regisseur werd met de meeste nationale klassiekers op zijn naam en degene met de meeste internationale faam.


Aan Howard Hawks werd ooit gevraagd wat iets tot een goede film maakte en hij antwoordde: 'Een film met tenminste drie goede scènes en geen slechte.' Dat is een intelligentere opmerking dan die in eerste instantie lijkt.


Alfred Hitchcock begon zijn films vaak met het bedenken van wat hij crescendo's of bumps noemde. Om te begrijpen wat dat zijn, hoef ik er maar twee te noemen: het landbouwvliegtuigje dat achter Cary Grant (in een korenveld) aanzit en de moord op Janet Leigh onder de douche. Dat zijn zogenoemde setpieces: scènes waarin je als regisseur je tanden kan zetten en die het onderscheid maken tussen jouw film en al het andere aanbod. Echte memorabele setpieces maken de film waar ze in zitten klassiekers: Michael Madsen die een oor afsnijdt, Sharon Stone die haar benen kruist waardoor we zien dat ze geen slipje draagt, Gene Kelly die zingend in de regen danst of een paardenhoofd in het bed van een gangster. Soms is het noemen van een zin al genoeg om te weten om welke scène en film het gaat: 'Are you talking to me?' of 'Heeeeeeeeeere's Johnny!'


Vaak zijn dit wat de Amerikanen showstoppers noemen. Even hoeft er niet economisch verteld te worden; voor deze scène mag worden uitgepakt. Dan nemen we de tijd om Der Ritt der Walküren van Wagner eens goed te laten galmen onder die shots van helikopters in de lucht. Dan mag, voor even, het verhaal stilstaan.


Je zal mij niet horen zeggen dat het verhaal of de karakters onbelangrijk zijn; sterker nog, het zijn vereisten voor een goede film. Maar voor een klassieker heb je dus daar bovenop nog memorabele scènes nodig.


Nu zullen er best mensen zijn die beweren dat je vooraf nooit kunt weten wat memorabel zal worden. Dat is maar ten dele waar. Natuurlijk komen er ook scènes bovendrijven waarvan niemand dat vooraf had gedacht, maar in principe is het de taak van een regisseur om zo goed mogelijk in te schatten welk effect iedere beslissing heeft op het eindresultaat. Een goede regisseur weet dus wat de setpieces van zijn film zijn. Natuurlijk wist P.T. Anderson dat de brand in There Will Be Blood een bijzondere plek in zijn film in zou nemen. En reken maar dat Ridley Scott veel verwachtte van de alien die uit John Hurts buik kwam kruipen.


Wie naar de beste liefdesscènes zoekt, moet dus op zoek naar scènes als alle eerdergenoemde, maar dan met een love angle. Scènes die zo memorabel waren dat iedereen het erover had. Liefdesscènes die het hoogtepunt van de film zijn.


Dit is het moment dat ik moet uitleggen dat ik, als het over romantische scènes gaat, een beetje ben als het jongetje uit The Princess Bride, dat het verhaal krijgt voorgelezen. Als er voor het eerst gezoend wordt, stopt het jongetje zijn lezende opa: 'Hold it, hold it! What is this? Are you trying to trick me? Where's the sports? Is this a kissing book?' Het valt eigenlijk nog mee dat een van de scènes die ik heb uitgekozen uit een film komt die vroeger in de videotheek in de bak ROMANTIEK lag. Voor mij werkt romantiek namelijk meestal het best als het verpakt is als iets anders. Een van mijn favoriete liefdesverklaringen in een film ooit is dan ook te zien in Sonny & Jed, een spaghettiwestern waarin Tomas Milian de hele film lang Susan George uitscheldt en kleineert. Als ze dat helemaal aan het einde van de film zat is en wegloopt, rent hij achter haar aan en roept: 'I love you, motherfucker!' Het is de laatste zin van de film. Prachtig.


Als je me het volgende week vraagt, geef ik misschien vijf andere, maar op dit moment zijn dit mijn vijf lievelingsliefdesscènes.


NOTORIOUS (Alfred Hitchcock, 1946)


Mannen als ik kunnen zichzelf wijsmaken dat ze naar een spannende thriller gaan kijken over nazi's en spionnen, maar eigenlijk is dit natuurlijk een Romantisch Drama. Wat mij betreft is Notorious Hitchcocks grootste meesterwerk en met zo'n filmografie wil dat wat zeggen. Maar de reden dat de film deze lijst heeft gehaald is de beroemde zoenscène. Om van de kus te genieten hoef je alleen te kijken, maar om te begrijpen hoe geniaal hij was moet je iets van de historische context weten. In 1946 maakte Hollywood haar films volgens de zogenoemde production code en die schreef voor dat een kus niet langer mocht duren dan drie seconden. Dus wat deed Hitchcock? Hij liet Cary Grant en Ingmar Bergman met elkaar zoenen, maar steeds stopte het mondcontact voor de drie seconden bereikt was. Tussen wat er officieel aangemerkt kon worden als kus werd gekroeld, gemompeld, werden neuzen gewreven en oren gefriemeld, waardoor de scène als een vrijpartij van drie minuten ervaren werd.


Grant en Bergman spatten van het doek. Het meeste wat ze mompelen doet er absoluut niet toe, maar het geheel is erotisch en liefdevol.


Al snel had de scène de reputatie 'de langste kus in de filmgeschiedenis', wat strikt genomen niet klopte, maar het was goede publiciteit. Weinig filmmakers begrepen het belang van een memorabele scène beter dan good old Hitch.


PAT GARETT AND BILLY THE KID (Sam Peckinpah, 1973)


Bloody Sam mag vooral beroemd zijn geworden door zijn gewelddadige bloedbaden, hij was ook een romanticus. Niet op de conventionele manier, maar op een manier die mij enorm aanspreekt. In sommige gevallen had de romantiek betrekking op de relatie tussen de mannen in zijn films. Het draaide dan om vriendschapsromantiek, die heteroseksueel en zelfs macho was. Toch heeft hij ook films gemaakt over de liefde tussen een man en vrouw, zoals The Getaway. Ook deze film kunnen mannen als ik met een gerust hart zien, want het draait allemaal om een ex-gevangene die een bankroof moet plegen. Stiekem gaat het verhaal echter over een problematisch huwelijk tussen twee mensen die veel van elkaar houden, maar waar iets tussen is gekomen. Een actiefilm met meer romantiek dan de gemiddelde romcom waar de bioscopen nu mee overspoeld worden.


Toch heb ik gekozen voor Pat Garrett and Billy the Kid, omdat daar zo'n prachtige scène in zit, dat ik er niet omheen kan. De scène stond niet in het scenario, maar (in tegenstelling tot Hitchcock) was Peckinpah een regisseur die improviseerde en altijd in het moment was. Na een gruwelijke schietpartij loopt een sheriff (gespeeld door Slim Pickens) gewond in zijn buik weg van de plaats des onheils. Hij gaat bij een riviertje zitten en weet dat dit zijn laatste minuten zullen zijn. Een vrouw rent achter hem aan en knielt vlak bij hem. Eigenlijk weet je tot op dit moment niets over deze twee mensen (die maar bijfiguren zijn), maar als de vrouw de man aankijkt weet je meer dan je over de meeste hoofdpersonages weet na een avondvullende film. Je voelt niet alleen de gruwel en zinloosheid van al dat geweld (dat excessief in beeld wordt gebracht), maar ook de enorme liefde tussen de twee. Direct weet je dat dit echtgenoten zijn en hoeveel ze van elkaar houden. De vrouw doet haar best om haar stervende echtgenoot met haar ogen te troosten en de pijn die het haar doet te verbergen.


Als er weer eens gediscussieerd wordt over het gebruik van geweld in films naar aanleiding van een film van Quentin Tarantino, wil ik nooit meer de vergelijking met Peckinpah horen.


BRIEF ENCOUNTER (David Lean, 1945)


Mijn favoriete volbloed romantische film. Weinig is zo hartverscheurend als een liefde die niet kan of mag. In de film denkt de braaf getrouwde Celia Johnson terug aan haar affaire met Trevor Howard. In gedachten biecht ze de passie van haar leven op aan haar echtgenoot. We zien hoe de huisvrouw (met twee kinderen) een arts ontmoet op een station en met wie ze een praatje maakt. Het wordt een wekelijks ritueel waarbij de twee steeds meer voor elkaar gaan voelen, wat uiteindelijk uitgroeit tot een hevige verliefdheid. Maar beiden zijn gelukkig getrouwd en uiteindelijk kiezen ze voor het reeds bestaande gezinsleven. Het afscheid van de twee is de beroemdste scène van deze klassieker. De twee zitten voor het laatst bij elkaar in de stationsrestauratie en hebben het erover dat ze elkaar waarschijnlijk nooit meer zullen zien; in ieder geval jarenlang niet.


'We've still got a few minutes.'


En dan gebeurt het. Een kletsgrage vriendin van Johnson merkt haar op en komt bij het liefdeskoppel zitten. Terwijl hun laatste minuten wegtikken, wil je naar het scherm schreeuwen dat de vrouw weg moet gaan. Maar nee, ze laat Howard voor haar een kop thee halen en als hij terug is, klinkt de bel van de trein die hij moet halen. Geen afscheidskus, geen lief woordje, niets. Waar Notorious (voor die tijd) expliciet is, is alles impliciet in Brief Encounter. De blikken van de twee zijn hartverscheurend en uiteindelijk moet Celia Johnson het doen met een hand die even op haar schouder wordt gelegd.


Jaren later deden Clint Eastwood en Meryl Streep het allemaal nog eens over met de 'Brief Encounter of the 90's': The Bridges of Madison County. Oké, ik geef toe, die vond ik ook mooi.


DRIVE (Nicolas Winding Refn, 2011)


Snel maar weer een machostamper. Alhoewel, ook deze misdaadfilm is natuurlijk een vermomde romantische film, verdorie. Ryan Gosling ontpopt zich in de film als beschermengel (let op het licht op de poster...) van Carey Mulligan. Aanvankelijk houdt hij afstand omdat ze getrouwd is, zij het met een man die net uit de gevangenis komt. Als haar echtgenoot gechanteerd wordt om een kraak te zetten, helpt hij hem en komt hij terecht in een boel narigheid, die ook een bedreiging vormt voor Carey Mulligan.


Het hoogtepunt van de film is als Mulligan en Gosling in de lift staan en die laatste beseft dat er een handlanger van de gangsters bij hen in de lift staat. Hij weet dat hij die zal moeten uitschakelen willen de twee kans hebben door te leven. Zachtjes duwt hij Mulligan aan de kant en voor het eerst in de film kust hij haar. Het is een beladen échte filmkus. Je hebt eerder in de film al gezien waartoe hij in staat is en als de kus stopt, zal er een explosie van geweld gaan plaatsvinden. Deze kus is een afscheid.


Op de prachtige klanken van Brian Eno's An Ending (Ascent) kussen de twee en regisseur Refn heeft zelfs het lef om het licht te dimmen.


Na de geweldsexplosie die hun veiligheid waarborgt, kijken de twee geliefden elkaar aan en snap je dat ze elkaar nooit meer zullen zoenen.


UP (Pete Docter, 2009)


Dat Pixar tot veel in staat was wisten we natuurlijk al. Finding Nemo is immers een meesterwerk. Maar dat ze het lef zouden hebben een familiefilm te maken over de rouwverwerking van een 78-jarige man had ik niet gedacht. En dat is precies wat Up in essentie is. Helaas weet de film het hoge niveau niet helemaal tot aan het einde vast te houden, maar hij herbergt wel het hoogtepunt uit het hele oeuvre van de computerwizards. Iedereen die de film gezien heeft, weet precies waar ik het over heb, vermoed ik. In een paar minuten zien we het gezamenlijke leven van Carl en Ellie, vanaf het moment dat ze trouwen tot aan de dood van Ellie. Op de filmacademie leerde ik ooit dat dit een elliptische montage heet. Maar de voorbeelden daar gingen niet verder dan hoe in een paar shots een huis gebouwd werd. Hier zien we een heel leven van twee mensen. We zien de ups en downs. Klein geluk en groot verdriet. Hoe hun grootste wens niet vervuld kan worden en hoe daar een andere wens voor in de plaats komt. Hoe die ook niet vervuld wordt en hoe gemeen het leven is als we ouder worden.


Eigenlijk zijn alle korte scènetjes die samen deze sequentie vormen prachtige kleine liefdesscènes. We twijfelen geen moment dat deze twee mensen voor elkaar geschapen zijn.


En als we na die paar minuten met tranen in onze ogen Carl in zijn eentje zien zitten, weten we echt niet hoe zijn leven nog verder moet.


En dan moet het verhaal nog beginnen.


Regisseur Martin Koolhoven licht zijn keuze voor zijn vijf beste liefdesscènes uit de filmgeschiedenis zaterdagavond toe tijdens de talkshow De Winter van de Liefde, die de Volkskrant organiseert op het International Film Festival Rotterdam (IFFR). Presentatrice Annemiek Schrijver praat met acteurs, regisseurs en scenarioschrijvers over de 'filmtaal der liefde' en de invloed daarvan op ons gevoelsleven.


De talkshow begint om 21.00 uur in de Jurriaanse Zaal in De Doelen, het festivalhart van het IFFR. Gasten in De Winter van de Liefde zijn Ari Deelder en Aat Ceelen, regisseur Will Koopman (Gooische Vrouwen), schrijfster en actrice Marian Mudder, actrice Marieke Heebink en Jan Geurtz, schrijver van onder meer Verslaafd aan liefde.


Voorafgaand aan de talkshow is Ari Deelders film Toegetakeld door de liefde te zien. De avond wordt afgesloten met een aangeklede borrel, met twee gratis drankjes voor iedere bezoeker. U bent van harte welkom!


Extra

Wat


FilmToegetakeld door de liefde - Talkshow - Borrel


Wanneer


Zaterdag 26 januari. De film begint om 18.45 uur. Talkshow: 21.00 uur.


Waar


Film in Pathé 7, Schouwburgplein Rotterdam. Talkshow in de Jurriaanse Zaal/ De Doelen, eveneens aan het Schouwburgplein.


Prijs


15 euro voor entree film en talkshow, plus twee gratis drankjes voor de borrel na afloop.


Bestellen


filmfestivalrotterdam.com/wintervandeliefde


Info


volkskrant.nl/wintervandeliefde


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden