Alles is familie

Andrej Zvjagintsev, een van de grootste Russische regisseurs, maakt films die tijdloos lijken. Zijn nieuwe drama, Elena, plaatst hij in hedendaags Moskou. 'Veel moeders hebben alles voor hun kinderen over.'

PAULINE KLEIJER

'Wat voor reden kun je hebben om iemand te vermoorden? Geen enkele reden is goed genoeg.' Andrej Zvjagintsev laat er geen twijfel over bestaan: hij keurt de daad van Elena, de hoofdpersoon van zijn gelijknamige film, absoluut niet goed.

Maar, zo geeft de 48-jarige regisseur toe, het is natuurlijk wel mogelijk om mee te leven met Elena. Ze zit in een lastig parket. Elena is getrouwd met Vladimir, een van Ruslands 'nieuwe rijken', maar heeft zelf geen geld. Ze heeft een volwassen zoon uit een eerder huwelijk, Sergej, die een potje heeft gemaakt van zijn leven: hij is werkloos, woont met vrouw en twee kinderen in een armoedige flat en leunt financieel op zijn moeder.

Vladimir voelt er weinig voor zijn stiefzoon te onderhouden. Volgens hem moet de lamlendige Sergej maar eens voor zijn eigen gezin gaan zorgen. Ook wanneer Elena's kleinzoon Sasja in militaire dienst moet omdat Sergej geen opleiding voor hem kan betalen, blijft Vladimir bij zijn standpunt.

Nauwgezet laat de film zien hoe Elena klem komt te zitten. Haar leven is gespleten; ze reist op en neer tussen Vladimirs moderne appartement in een chique buurt van Moskou en het grauwe flatgebouw van haar zoon, ingeklemd tussen fabrieken. Elena is verpleegster geweest, ze doet niets liever dan zorgen, maar ze wordt door Vladimir én door Sergej uitgebuit.

'Het was mijn bedoeling om de kijker heel dicht bij Elena te brengen', legt Zvjagintsev uit. 'Zo ontstaat er sympathie voor haar, zelfs wanneer dat eigenlijk niet meer mogelijk is. Persoonlijk veroordeel ik haar daad, maar als filmmaker wilde ik dat oordeel uitstellen door zo objectief mogelijk te blijven. De vraag is: in hoeverre kun je meegaan in Elena's gedachtegang?'

Zvjagintsev geldt, sinds zijn veelgeprezen, bekroonde debuut The Return (2003) en de stijlvolle opvolger The Banishment (2007), als een van Ruslands grootste hedendaagse regisseurs. Elena lijkt maar gedeeltelijk op zijn eerdere werk. Terwijl zijn eerste twee films tijdloos leken, speelt Elena zich af in een herkenbaar, hedendaags Moskou. Ook lijkt de film op het eerste gezicht minder mysterieus; religieuze symboliek heeft plaatsgemaakt voor een heldere verhaallijn.

Niet dat de regisseur daar uitgebreid over wil praten. Zvjagintsev staat erom bekend dat hij weinig tot geen uitleg geeft bij zijn films; iedereen mag erin zien wat hij wil. Ook nu, in een hotel in Gent, geeft hij vriendelijk ontkennende antwoorden. 'Dat van die symboliek is helemaal niet waar', zegt hij bijvoorbeeld. 'Filmjournalisten schreven wel dat mijn eerste twee films vol symbolen zaten, maar zelf heb ik dat er niet ingestopt. Ik zie wat dat betreft geen verschil tussen deze en mijn vorige films.'

'Ik heb bij Elena ook niet gedacht: nu ga ik iedereen verrassen met iets nieuws, iets actueels. Dit verhaal kwam op mijn pad, het was geen strategische stap. En nee, deze film is geen kritiek op Poetin en het moderne Rusland, ook al lijkt iedereen dat te denken. Ik neem geen standpunt in. Die enorme kloof tussen arm en rijk is een feit, geen waardeoordeel - ik wil het laten zien zoals het is, niet meer en niet minder. Ik heb niets uitvergroot. Het is allemaal waar.'

Wel vindt de regisseur het een logische veronderstelling dat Vladimir, met zijn luxe woning en dure auto met geblindeerde ramen, zijn geld op duistere manier verkregen heeft - ook al wordt dat in de film niet expliciet gezegd. 'Natuurlijk, rijkdom komt in Rusland vaak voort uit misdaad', zegt Zvjagintsev. 'Dat is gewoon zo, al geven de meeste Russen het niet graag toe.'

De arme Sergej, aan de andere kant, heeft gewoon pech gehad. 'Zijn moeder kon geen universitaire studie voor hem betalen, ze is zelf ook niet goed opgeleid, zo'n achterstand is lastig in te halen', zegt Zvjagintsev. 'Simpel gezegd zijn de rijken in Rusland crimineel, en de armen eerlijke pechvogels. Maar tegelijk is het zo dat veel Russische armen niets doen om uit hun situatie te komen. Ze teren liever op de staat en hun familie dan te gaan werken.'

En zo blijkt Elena toch weer, net als The Return en The Banishment eerder, een parabel: over het lot, over schuld en boete, en over de macht van bloedbanden. De familieband is uiteindelijk sterker dan al het andere; Elena houdt op haar eigen manier veel van Vladimir, maar laat zich verblinden door de liefde voor haar zoon. Zvjagintsev: 'Veel moeders hebben alles voor hun kinderen over. Elena is een echte moederkloek, eigenlijk is moederliefde de enige emotie die ze zichzelf toestaat. Haar gevoelens bedwelmen haar, waardoor ze niet meer objectief naar haar zoon kan kijken.'

Als iets zijn drie films verbindt, is het dat ze om families draaien. De regisseur, zelf vader van vier kinderen, kan het niet ontkennen. 'Ik kies het onderwerp niet bewust, maar het is nu eenmaal zo dat ik meer weet van familierelaties dan van bankovervallen', zegt hij. 'Daarom maak ik daar graag films over. Maar serieus: ik denk dat in het gezin alles samenkomt. Alles gebeurt er - alle belangrijke thema's in het leven kun je herleiden tot familiekwesties.'

Andrej Zvjagintsev (Foto Contact Film) werd in 1964 geboren in Novosibirsk, waar hij de toneelschool bezocht. In 1986 vertrok hij naar Moskou, waar hij nog een acteeropleiding volgde en als schoonmaker werkte. Hij debuteerde vrij laat - op zijn 39ste - als regisseur, maar het was een droomdebuut. Met The Return (2003), waarin een vader zich na jarenlange afwezigheid over zijn twee zoontjes ontfermt, won hij tientallen prijzen, waaronder de prestigieuze Gouden Leeuw op het filmfestival van Venetië. Elena, zijn derde speelfilm, won de Un Certain Regard-juryprijs in Cannes en de Grand Prix op het filmfestival van Gent.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden