ALLES IS DE SCHULD VAN EUROPA

BEDREIGT de Europese integratie onze identiteit? Dat is geen overbodige vraag, zeker nu de schrik hoe langer hoe meer mensen om het hart slaat....

JACOBUS DELWAIDE

De toenemende competitie- en immigratiedruk op West-Europa geven aanleiding tot gevoelens van grote onzekerheid. Hoe geringer de scholing, hoe geringer ook de capaciteit om deze veranderingen te kunnen bijbenen, laat staan er enig baat bij te vinden, en hoe sterker de neiging zich aan gevestigde identiteiten vast te klampen.

Dat drukt zich uit in extreem-rechts kiesgedrag, alsmede in 'anti-Europese' stromingen zoals die in sommige referenda en verkiezingen tot uiting kwamen. Dergelijke angstreacties zijn begrijpelijk, doch allesbehalve 'natuurlijk'; ze zullen wegebben naarmate een gevoel van sociaal-economisch optimisme kan worden hersteld.

Inmiddels geven de veranderingen die rondom ons plaatsvinden aanleiding tot onbehagen en dus ook tot veel onzinnig gezeur. De vervreemding en de verwoesting teweeggebracht door het vaak brutale na-oorlogse moderniseringsproces werden doorgaans toegeschreven aan 'Amerikanisering'.

Dat is echter langzamerhand uit de mode geraakt. Men wijst nu liever naar een anonieme, tentaculaire maar toch lokaliseerbare 'bureaucratie' in Brussel, die voor alles en nog wat verantwoordelijk wordt gesteld.

Europese integratie wordt gelijkgesteld met homogenisering, met een verlies aan identiteit en oorspronkelijkheid. Een collega klaagde onlangs: 'Het is moeilijk om nog ergens in Europa een zinnig souvenir te vinden' - met andere woorden een echt lokaal produkt dat in Nederland niet te krijgen is. So what? Uit België kan men altijd chocoladebonbons ('pralines') meebrengen, en als ze om de hoek zijn te krijgen, wees dan blij dat de postcalvinistische culinaire woestijn een stukje verder is teruggedrongen. Het 'Vlaamse' of 'Belgische' kantwerk dat in Brugge en Brussel wordt verkocht zou deels uit Azië stammen, wordt gefluisterd.

Best mogelijk. Als kind heb ik oude vrouwtjes in West-Vlaanderen het kantwerk nog zien klossen, nu zijn ze waarschijnlijk nog moeilijk te vinden. Heeft de Europese Unie misschien ook hieraan schuld?

Mobiliteit en communicatie nemen toe, het oorspronkelijke en exotische komen steeds meer beschikbaar, maar worden juist daardoor ook steeds zeldzamer. Dat zijn echter paradoxen die zich thans op wereldschaal aftekenen. Ze worden vaak in de hand gewerkt door een Europese Unie die rationalisering, mobiliteit en communicatie bevordert, maar ze worden niet door de Unie veroorzaakt. Het dagelijkse leven wordt verrijkt en de perspectieven worden verbreed, maar juist dit brengt een zekere banalisering teweeg. Dergelijke moderniseringsprocessen hebben zich reeds binnen onze bestaande nationale grenzen voltrokken, thans zetten ze zich ook daarbuiten verder: het global village wint terrein - overigens met of zonder Europese Unie.

Zal Europa's verscheidenheid uiteindelijk worden uitgewist? Europa's gevestigde naties zijn constructies waarin de sluitstenen van relatief recente datum zijn. Opvallend aan Frankrijk tijdens de eerste helft van de negentiende eeuw of Italië tijdens de eerste helft van de twintigste eeuw, is de enorme regionale en taalkundige verscheidenheid die daar nog leefde, een verscheidenheid die vervolgens goeddeels werd opgeslorpt.

De vraag ligt dan ook voor de hand of de Europese eenwording een even verwoestende uitwerking zal hebben op de nationale verscheidenheid die we vandaag kennen. Dat is echter minder waarschijnlijk, omdat Europa's gevestigde naties kunnen bogen op eigen politieke structuren die de regionale talen en dialecten hebben moeten ontberen, waardoor ze des te vlotter zijn ondergegaan.

Wel zal Europa zich op langere termijn moeten schikken in een gemeenschappelijke taal: meertalig functioneren is in principe zeer mooi, maar in de praktijk steeds moeilijker, inefficiënter en duurder. Bovendien is meertaligheid niet voor iedereen weggelegd, daarom is een gemeenschappelijke taal of lingua franca uiteindelijk ook een democratische vereiste.

Een lingua franca kan naast de bestaande talen leven zonder voor die talen een bedreiging te vormen. Ze zou onze mogelijkheden aanzienlijk verruimen, zonder onze eigenheid aan te tasten. Verscheidenheid heeft immers haar charme - de charme die het verschil maakt tussen een lange reis door de Unie en een lange reis door de VS.

Inzicht in de relativiteit van onze cultuur staat niet gelijk met het opgeven van die cultuur. 'De ontdekking dat Nederlands geen universele taal is, of dat Sinterklaas niet bestaat noopt niet tot ophouden met Nederlands spreken of Sinterklaas vieren', schreef de Leidse hoogleraar Van Gunsteren. 'Integendeel, inzicht in het contingente karakter van deze ''eigenheden'' noodt tot zorgzaamheid voor het behoud ervan.'

Laten we die zorgzaamheid opbrengen, en laten we ermee ophouden de Unie met alle zonden van Israël te beladen, want daarmee benevelen we alleen maar ons eigen gezichtsveld.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden