Alles draait in debat om de persoon van de politicus

Hectisch overleg in de achterkamertjes, de Eerste Kamer die dreigt met een blokkade: het zijn weken vol van wat Geert Wilders waarschijnlijk 'Haags geneuzel' zou noemen....

Philippe Remarque

Het klinkt als een abstracte discussie voor politicologen. Dat is het allerminst. Er wordt dezer dagen, juist in die achterkamertjes, luid over getwist, bijvoorbeeld door VVD-aanvoerder Jozias van Aartsen en CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen.

De voorstanders van een sterke, gekozen burgemeester redeneren als volgt: mensen hebben tegenwoordig eerder vertrouwen in personen dan in partijen, ze willen dat de ambtsdrager oog heeft voor hun problemen. Rechtstreekse verkiezing schept een band tussen kiezers en burgemeester, en de laatste kan ook meteen slagvaardiger opereren.

Van Aartsen wil de burgemeester nóg sterker maken. 'In Nederland is het idee ontstaan: het doet er niet toe op wie ik stem, want de regenten blijven toch meestal zitten', zei hij onlangs. 'Als de nieuwe burgemeester je niet bevalt, stem je hem weg.'

Hoe moeten burgers dat doen bij de huidige gemeenteraadsverkiezingen? In de colleges van B en W werken veel partijen samen, soms van GroenLinks tot VVD. De verantwoordelijkheid is zoek.

Het CDA denkt hier volstrekt anders over. De tendens tot 'personendemocratie' moet juist niet worden versterkt. 'Op een burgemeester stemt maar een deel van de mensen. De gemeenteraad is de afspiegeling van alle kiezers, dus dat is het meest democratische orgaan', zegt CDA-onderhandelaar in de Tweede Kamer Liesbeth Spies. 'Dan is het maar wat minder slagvaardig, de leidende rol van de gemeenteraad is ons heilig, zegt Jos Werner, CDA-fractievoorzitter in de Eerste Kamer.

Luuk van Middelaar, de politiek assistent van Van Aartsen, wijst dit van de hand: 'In een meerderheidsstelsel doet iedereen mee aan de verkiezingen en accepteert men dat de eigen kandidaat kan verliezen en de volgende keer weer winnen. Dat is juist de kracht van de democratie.'

VVD en D66 vinden die afspiegeling een overblijfsel uit de tijd van de verzuiling. De 'zappende kiezer' van nu identificeert zich niet met een zuil en maakt enorme zwenkingen. In het afspiegelingsmodel bedisselen de bestuurders onderling de zaakjes, zeggen tegenstanders. Het is een gedepolitiseerd kartel-systeem dat tot een vertrouwenscrisis en de Fortuyn-revolte heeft geleid.

Als één iemand publiekelijk de verantwoordelijkheid neemt voor een besluit, is dat democratischer en duidelijker, vinden VVD en D66. Zoals de gekozen burgemeester van Chicago tegen minister Thom de Graaf zei: 'Problemen hebben hun eigenaar.'

Voor VVD'er Luuk van Middelaar is het geen toeval dat het CDA het bestaande stelsel verdedigt. 'Het CDA ziet het volk niet als een gemeenschap van vrije, gelijke individuen. Met de democratische staat als uitdrukking van de volkssoevereiniteit hoef je bij hen niet aan te komen, ze zijn voor soevereiniteit in de eigen, kerkelijk kring.'

Daar komt bij dat het CDA in het huidige stelsel grote invloed op de landelijke en lokale politiek heeft.

Voor de PvdA geldt dat ook. Je vindt er dan ook veel verdedigers van de afspiegelingsdemocratie. Hun kampioen, Kamerlid en oud-minister Klaas de Vries: 'Ik hecht eraan dat alle mensen vertegenwoordigd zijn. Ik wil geen kiesstelsel dat grote minderheden buitensluit.' Volgens De Vries past dat ook veel beter bij Nederland: 'Wij zijn een pluriform land met eigenzinnige en sterke minderheden'.

Maar PvdA-leider Wouter Bos, die geldt als begaafd bespeler van de televisiedemocratie, vindt de steeds belangrijker rol van personen in de politiek juist een 'verrijking van de democratie', zei hij onlangs. Het kan de burgers veel beter bij de politiek betrekken, omdat die 'menselijker' wordt, en in de snel veranderende wereld is vertrouwen in een persoon belangrijker dan in een programma.

Het verwondert niet dat Wouter Bos voor een rechtstreeks gekozen burgemeester is, terwijl zijn partijkader nog op de lijn van Klaas de Vries zit. Het schisma over het Nederlandse politiek stelsel is zo fundamenteel, dat het soms dwars door de partijen loopt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden