Alles doorstaan maar geen liefde geoogst

Ze wilden hard ingrijpen, hervormen en taboes slechten. Maar deden ze dat ook? Op de laatste Prinsjesdag van dit kabinet legt de Volkskrant de dertien ministers langs hun eigen meetlat. Het eindrapport van Rutte II.

De presentatie van kabinet Rutte-II in 2012. De functie van Frans Timmermans (links vooraan), toenmalige minister van Buitenlandse Zaken wordt nu bekleed door Bert Koenders. De functie van Ivo Opstelten (rechts vooraan), toenmalige minister van Justitie, wordt nu bekleed door Ard van der Steur. En tijdens Rutte II maakte Beatrix ook nog plaats voor Willem-Alexander. Beeld anp

Mark Rutte (8-)

Algemene Zaken - VVD

Een kabinet dat de eindstreep haalt is voor een hele generatie Nederlanders een nieuwe ervaring.

Een bewonderenswaardige prestatie, zeker gezien alle tegenwind. De recessie bleek veel hardnekkiger dan verwacht. Internationaal was de onrust enorm: de eurocrisis, de bijna-Grexit, het neerschieten van vlucht MH17, de vluchtelingencrisis, aanslagen, het referendum over Oekraïne en de Brexit.

Rutte doorstond alles en wist met zijn kabinet een indrukwekkend pakket hervormingen door te voeren. Nu wil hij oogsten. De economie groeit, de werkloosheid daalt.

Minpunt: bijna niemand houdt van dit kabinet. Het idee dat VVD en PvdA samen hun karwei moeten afmaken is vervlogen. Dat is ook de premier aan te rekenen. De formatie was het werk van een klein groepje mannen dat zich verkeek op zaken als de inkomensafhankelijke zorgpremie en de strafbaarstelling van illegaliteit. Over een gemeenschappelijk visie is amper nagedacht, de rol van de Eerste Kamer werd onderschat.

Rutte creëerde voor een deel zijn eigen problemen, maar wist die vervolgens virtuoos het hoofd te bieden.

De rapportcijfers (van hoog naar laag)

Mark Rutte - 8-
Edith Schippers - 7.5
Lodewijck Asscher - 7.5
Jeroen Dijsselbloem - 7+
Lilianne Ploumen - 7
Stef Blok - 7
Bert Koenders - 6.5
Henk Kamp - 6
Jeanine Hennis - 6
Melanie Schultz - 6
Jet Bussemaker - 6
Ronald Plasterk - 5
Ard van der Steur - 4

Edith Schippers (7.5)

Volksgezondheid - VVD

Of ze nu met 'rechts' regeert (Rutte I) of met 'links' (Rutte II), het lijkt Schippers weinig uit te maken. Dat ligt ook aan de opdracht die ze in de formatie meekreeg: recht zo die gaat het zorgstelsel afschaven, ook de plannen van Rutte I. Afgezien van een enkele oprisping (de tegenstem in de senaat over de 'vrije artsenkeuze'), slikte de PvdA na het kaartspel in de formatie alle bezwaren weg.

Voor het eerst sinds mensenheugenis stegen de zorguitgaven de laatste twee jaren minder hard dan verwacht. De akkoorden met de zorgsectoren die daaraan ten grondslag liggen, werden eerst sceptisch bezien maar gelden nu zelfs voor het Centraal Planbureau als voorwaarde voor een rem op stijgende zorguitgaven. Schippers' staatssecretaris Martin van Rijn verrichtte een huzarenstukje met het herinrichten van de jeugdzorg en vooral de langdurige zorg. Een huzarenstukje, omdat het in 2012 nog ongedacht was en omdat Van Rijn ook een flink deel van de oppositie mee kreeg voor een meerderheid in de senaat. Tegenover die successen staan de voortetterende problemen met de persoonsgebonden budgetten - een forse blunder in de uitvoering.

...op menig terrein vaardig... Beeld anp

Ronald Plasterk (5)

Binnenlandse Zaken - PvdA

Ronald Plasterk is een van de meest begaafde personen op het Binnenhof. Toch eindigt zijn politieke loopbaan met een teleurstelling.

Begon de PvdA'er in 2012 aan een onmogelijke missie? Zeker is dat andere kandidaten er wel zo over dachten. Guusje ter Horst bedankte voor de eer bij het uitgeklede departement en ook Femke Halsema wuifde de suggestie meteen weg. Plasterk hapte toe, maar al vrij snel kwamen de problemen. De voorgenomen fusie van provincies mislukte, de flamboyante Plasterk bleek niet goed te gedijen in het stroperige bestuurderswereldje.

Weinig van de plannen uit het regeerakkoord zijn daarna uitgevoerd. Plasterk kwam wel in zwaar weer door bij Nieuwsuur ten onrechte te suggereren dat Amerikanen hier metadata verzamelden. Daar is hij nooit meer overheen gekomen.

Plasterk, die deze zomer een hartoperatie onderging, moet nog proberen om de nieuwe wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten door de Eerste en Tweede Kamer te krijgen. Zelfs als dat lukt, zal het de teleurstelling over dit ministerschap niet meer verjagen.

...boven zijn macht gegrepen... Beeld anp

Lodewijk Asscher (7.5)

Sociale Zaken - PvdA

In het regeerakkoord werd Lodewijk Asscher opgezadeld met een VVD-agenda. Hij en staatssecretaris Jetta Klijnsma hebben alle mogelijkheden benut om die opdracht af te zwakken. Eerst in het Sociaal Akkoord met vakbeweging en werkgevers, daarna in de akkoorden met D66, CU en SGP. Hier en daar bestond de vrees dat hij aan de torenhoge verwachtingen zou bezwijken, maar Asscher bleek ook het handwerk achter de schermen te beheersen en bouwde rustig aan zijn profiel. Ook door zijn eigen agenda over eerlijk werk en een sociaal Europa ('Code Oranje') aan het regeerakkoord toe te voegen.

De grote veranderingen die Asscher in gang heeft gezet (WW, pensioenen, Participatiewet) moeten nog volledig 'landen'. Iedereen moet ook nog wennen aan de ontslagregels en het flexwerk - deskundigen twisten volop of er echt meer vaste banen zullen komen.

Als minister van Integratie heeft Asscher een heldere, strikte koers uitgezet, maar het blijft vooral een terrein van woorden en minder van daden. Op het meest weerbarstige onderwerp, pensioenen, zijn forse stappen gezet, maar zijn knopen niet doorgehakt. Die crisis duurt voort.

...rustige profielbouwer... Beeld anp

Jet Bussemaker (6)

Onderwijs - PvdA

In het onderwijs neemt de ongelijkheid toe, concludeerde de Inspectie in april dit jaar. Een mokerslag na vier jaar regeren voor de verantwoordelijke minister, nog wel van PvdA-huize. Jet Bussemaker kreeg meer leed te verwerken: de aanmeldingen van eerstejaarsstudenten stokten na de invoering van het leenstelsel. Zie je nou wel, zeiden de oppositiepartijen, dat had je toch kunnen weten?

Bussemaker wordt dan wat korzelig. 'Boeggolfeffect', zei ze over de wegblijvende studenten. Even een dipje, dat trekt wel weer aan. En ongelijkheid is er overal in de samenleving: hoogopgeleid trouwt met hoogopgeleid, armoede is vaak erfelijk, dat zijn maatschappelijke fenomenen en dus zie je die terug in de klas. Daar kan een minister niet veel aan doen.

Ze is niet snel van haar stuk te brengen. Met een zekere onverstoorbaarheid telt ze haar zegeningen. We hebben universiteiten en hogescholen, maar we hebben ook het mbo en daar is weer aandacht voor.

Maar de kreet 'van goed naar excellent onderwijs' uit het regeerakkoord, die kan een volgende coalitie zo weer gebruiken.

...ongelijkeid alom... Beeld anp

Henk Kamp (6)

Economische Zaken - VVD

Henk Kamp was drie keer minister op andere ministeries toen hij in 2012 bij EZ uitkwam. Hierna verlaat hij de landelijke politiek, na 23 jaar. Als zijn finale klus het oordeel van de geschiedenis bepaalt, heeft Kamp pech. Hij werkte zich het schompes om de beschadigde economie er met innovatie en stimulering bovenop te helpen, maar het gas uit Groningen definieert zijn ministerschap.

In het regeerakkoord stond niet dat Groningen beeft door de gaswinning. En ook niet dat de veiligheid der Groningers belangrijker is dan de miljarden euro's gasgeld. Gevolg: emotionele Groningers. Moet je net Henk Kamp hebben.

Ooit was hij rechercheur bij de FIOD. Hij redeneert van A naar B, zonder teerhartige omwegen. Hij dacht: als ik in het hol van de leeuw, in Loppersum, de bewoners eerlijk vertel dat de gaskraan slechts een beetje dicht kan, dat ze de aardbevingen als een fact of life zullen moeten beschouwen, dan drogen hun tranen vanzelf wel op.

Het was misschien wel de enige serieuze blunder die hij in die 23 jaar heeft gemaakt.

...noeste werker... Beeld anp

Stef Blok (7)

Wonen en Rijksdienst - VVD

De minst hoorbare, maar zeker niet de minst effectieve minister van Rutte II. Stef Blok stuitte al vroeg in deze kabinetsperiode op de gedoogconstructie die de pijler zou blijken onder Ruttes minderheidscoalitie. Hij overtuigde de senaatsfracties van D66, ChristenUnie en SGP van zijn woonplannen en zette meteen drie vinkjes achter de woningmarktpassage uit het regeerakkoord: inperking hypotheekrenteaftrek, hogere huren, een heffing voor corporaties. Minder geslaagd: banken haalden hun neus op voor zijn ingewikkelde 'Blok-hypotheek' voor starters.

Als minister van Rijksdienst sneed hij in het ambtenarenapparaat. Hij versoepelde de regels voor gemeenten om vluchtelingen te kunnen huisvesten in omgebouwde kantoorpanden en overheidsgebouwen. Effect blijft vooralsnog uit: 15 duizend statushouders wachten in azc's op woonruimte elders.

Zijn nalatenschap aan Den Haag: hij kreeg het parlement zover om het Binnenhof ruim vijf jaar dicht te gooien voor renovatie. In 2020 begint de verbouwing. Blok zegt te hopen dat hij dan allang een rustig leven heeft als uitbater van een bed and breakfast.

...het minst hoorbaar... Beeld anp

Jeroen Dijsselbloem (7+)

Financiën - PvdA

Het was geen demasqué, maar Jeroen Dijsselbloem ging de afgelopen vier jaar wel van 'buitenaards' naar 'gewoon goede minister', van Krypton naar Korte Voorhout. Wat vond iedereen het knap dat het meestentijds chagrijnige PvdA-Kamerlid, dat nooit iets met zijn landbouweconomiestudie had gedaan zo snel thuis was in dat moeilijke Financiën-ministerie. En daarbij altijd zo vrolijk bleef.

Ogenschijnlijk relaxed fladderde Dijsselbloem door zijn loodzware agenda - 's ochtends in Nederland bezuinigen, 's middags de bankensector van de eurozone redden en 's avonds Cyprus de wacht aanzeggen.

Gaandeweg vond Den Haag dit normaal en verstomden de oh's en ah's. De Kamer behandelt Dijsselbloem niet langer als hors catégorie, maar als een doodgewone politicus die te hoog te paard zit bovendien. Hij krijgt opeens tikken in debatten over nabetalingen aan Brussel, topbeloningen bij ABN Amro, ontslagen spoorwegbestuurders en zijn gezochte verwijten tegen D66 en CDA.

Wat opvalt: zodra de Kamer Dijsselbloem terug op aarde brengt, kijkt hij net zo chagrijnig als vroeger.

...ogenschijnlijk relaxed... Beeld anp

Ard van der Steur (4)

Justitie - VVD

Hij keert niet terug op de kandidatenlijst van zijn partij en de kans is groot dat het ministerie van Veiligheid en Justitie na zeven jaar VVD van politieke kleur verschiet. Exit Van der Steur.

Zijn beoordeling raakt ook die van zijn voorganger, Ivo Opstelten. Zes jaar VVD-hegemonie op Justitie is uitgelopen op een drama. Vooral het tweede rapport van de commissie-Oosting, over de bonnetjesaffaire, gaf een ontluisterend beeld van de personele verhoudingen op het departement. Blijmoedig begon Van der Steur, na Opsteltens val, te bezemen op zijn ministerie. Maar voor de buitenwacht was vooral een steeds struikelende bewindsman zichtbaar.

Welbespraakt, dat zeker, maar toch. De foto van Volkert, de patholoog over MH17, de moeizame vorming van een Nationale Politie, doorreizende terreurverdachten - steeds moest Van der Steur door het stof.

Levensgenieter Van der Steur, net hertrouwd, zal de rit wel uitzitten - hem nu nog wegsturen heeft niet veel zin meer. Daarna kan hij een goede boterham verdienen in zijn oorspronkelijke vak, de advocatuur.

...geen opening gevonden... Beeld anp

Melanie Schultz (6)

Infrastructuur en Milieu - VVD

De kans dat u weet wie Melanie Schultz van Haegen is, is niet heel groot. Maar u heeft haar vast wel eens langs zien komen. Op een foto in de krant naast een verkeersbord met 130 erop. In een kort nieuwsitem op tv in een zelfsturende auto. Of bij buitenlandse mannen-in-pak die Schultz' hulp willen bij hun strijd tegen het water.

Ze sluit niet uit dat ze het werk op haar terrein, waar ze elf jaar actief is geweest, in het bedrijfsleven voortzet. Ze kan ook makkelijk overstappen, want ze ontbeert elk politiek profiel. Schultz is geen wethouder Hekking van Juinen, belust op aandacht. Schultz doet gewoon haar werk. Zo loodste ze geruisloos een megawet door een vrijwel unanieme Tweede Kamer die 26 bestaande wetten en honderden regels bundelt, de Omgevingswet.

Schultz was nauwelijks in de Kamer en als ze er was kwam ze nooit in de problemen. Haar staatssecretaris Mansveld, die de meest kwetsbare onderwerpen had overgenomen, des te meer. De in Den Haag verdwaalde Groningse PvdA'er sneuvelde uiteindelijk. Of Schultz iets heeft gedaan om Mansveld te helpen is ongewis.

...altijd de snelste... Beeld anp

Bert Koenders (6.5)

Buitenlandse Zaken - PvdA

De Turken waren niet onder de indruk toen hij vorige maand in Ankara kwam vragen of ze de spanningen in de Turks-Nederlandse gemeenschap niet verder wilden voeden. De volgende dag publiceerde het Turkse staatspersbureau een lijst met politieke vijanden in Nederland.

Het is het lot van de minister die niet publiekelijk van zich afbijt. Zijn voorganger Timmermans deed dat anders; die zette na excuses aan de Russen doodleuk het liedje Je ne regrette rien op zijn Facebookpagina. Op zo'n diplomatiek knietje zullen we Koenders nooit betrappen. Hij speelt het spel liefst achter de schermen. Een handige eigenschap als diplomaat, maar niet per se als minister, van wie het volk daadkracht verwacht. Het bombarderen van IS-strijders in Syrië? Koenders hield het maanden tegen. Gevangenen uit Guantánamo Bay opnemen? Koenders zegt geen nee, ook geen ja.

Uitzondering is de VN-missie in Mali. Hij wil verlengen, terwijl soldaten zelf liever huiswaarts keren. Waarom? Hij heeft nog ambities bij de VN, zo wordt gefluisterd. De plek van Ban Ki-moon komt vrij. In zo'n diplomatieke functie voelt hij zich meer thuis dan op het Binnenhof.

...meer diplomaat dan politicus... Beeld anp

Jeanine Hennis (6)

Defensie - VVD

De onzekerheid die ze in haar eerste jaar als bewindsvrouw zei te voelen, heeft plaatsgemaakt voor vastberadenheid. Krachtig pareert ze vragen van de oppositie. Toch heeft ze niet zo veel om trots op te zijn.

Voor het eerst sinds decennia heeft Nederland een krijgsmacht die 'niet volledig in staat is' om het eigen land te verdedigen, zo biechtte ze op. Gebrek aan budget, mensen en materieel dwingt Defensie bovendien tot het afbouwen van buitenlandse missies in Mali, Irak en Afghanistan. Ze verbreekt hiermee een belofte uit het regeerakkoord. Een zware dobber voor de bewindsvrouw, die regelmatig hamert op toenemende dreigingen aan de randen van Europa.

Hennis wist de aangekondigde bezuinigingen uit 2012 we af te zwakken, maar het is lang niet genoeg. De krijgsmacht piept en kraakt en het geduld van militairen en bondgenoten raakt op. Positief: ze sluit slimme samenwerkingsovereenkomsten met Duitsland (landmacht) en België (luchtmacht) om toch een beetje mee te kunnen doen. Alleen binnen het kabinet mist ze kennelijk nog de overtuigingskracht om het budget voor Defensie echt substantieel te verhogen.

...zware dobber... Beeld anp

Lilianne Ploumen (7)

Ontwikkelingshulp, Handel - PvdA

Ze zweert het keer op keer: ik ben er voor de allerarmsten. Maar in de praktijk gaat ruim een kwart van haar budget op aan asielopvang in Nederland. En dan zijn er ook nog bedrijven die graaien in de pot van 4,8 miljard euro waarover Ploumen beschikt. Zij kunnen 750 miljoen euro aan investeringen in ontwikkelingslanden declareren bij de bewindsvrouw. Hulporganisaties en lobbyclubs nagelen de minister daarvoor aan de schandpaal.

Haar humeur verpest het niet. Al vier jaar loopt ze vrolijk rond. Het blijft verbazen bij iemand die maandelijks meer leed ziet dan menig Nederlander in een mensenleven.

Ze heeft het maatschappelijk tij mee. Was traditionele ontwikkelingshulp vroeger onaantastbaar, tegenwoordig willen Nederlanders er wat voor terug. Regimes die ons geld krijgen, mogen niet corrupt zijn (Mozambique is deze maand de wacht aangezegd) en ons bedrijfsleven moet er ook wat aan verdienen. Voor dat laatste heeft ze samen met Koenders een uitgekiend netwerk van economische handelsposten geopend, van Birma tot Kazachstan. Ploumen vecht voor de armen, jawel, maar is ook gewoon een zakenvrouw.

...altijd opgeruimd... Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden