Alles blinkt op legerbasis VS in Kirgizië

De Verenigde Staten mogen hun basis in Manas blijven gebruiken, cruciaal voor de strijd in Afghanistan. Ook Moskou stemde ermee in, vanwege deels gelijklopende belangen....

‘Je mag niet overal fotograferen op de basis, eh, het Transit Center’, verbetert majoor Rickardo Bodden zichzelf als hij zijn bezoek door de veiligheidszone (de kill zone) naar de vliegbasis rijdt. Het is even wennen, die nieuwe naam. De commandant van de basis, de Nederlands sprekende kolonel Blaine Holt, bezondigt zich even later aan dezelfde verspreking als hij een toelichting geeft op het belang van de basis voor de Amerikaanse en NAVO-operaties in Afghanistan.

Het omdopen van de militaire basis in een ‘Transit Center’ is een van de cosmetische veranderingen die zijn getroffen om de basis toch open te kunnen houden, nadat de Kirgizische president Bakijev dit voorjaar had gedicteerd dat de Amerikanen moesten inrukken. Maar de circa duizend Amerikaanse militairen die hier werken, en de zevenhonderd Kirgizische burgers die hier ook emplooi vonden, maakten nooit aanstalten om hun koffers te pakken.

Vier maanden nadat Bakijev in Moskou de sluiting aankondigde – met een Russische lening van 2 miljard dollar (1,4 miljard euro) op zak – werd in juni bekend dat de Amerikanen nog mogen blijven, al gaan ze drie keer zoveel betalen voor de huur van de basis (60 miljoen dollar). Daarnaast investeren ze meer dan 100 miljoen dollar, onder andere in een nieuwe parkeerplaats voor vliegtuigen en nieuwe navigatiesystemen voor het vliegveld.

Wie naar Kirgizië vliegt, hoeft er niet lang te zoeken naar de Amerikaanse basis. Bij aankomst op Manas International Airport landt elke bezoeker tussen de grote C-17 transportvliegtuigen en de KC-135’s die jachtvliegtuigen boven Afghanistan kunnen bijtanken. De Amerikanen delen de in de Sovjet-tijd aangelegde lange landingsbaan met het nationale vliegveld.

Maar pas als je achter de bomen en achter het prikkeldraad over de basis loopt, begrijp je de ware omvang van de operatie die hier gaande is. In acht jaar tijd – het was president Poetin die na ‘11/9’ persoonlijk zijn zegen gaf aan de komst van de Amerikanen – is een moderne logistieke basis opgebouwd die wat voorzieningen betreft zijn weerga niet kent in de hele voormalige Sovjet-Unie.

Alles blinkt, alles is nieuw – van de witte als containers opgestapelde slaapvertrekken, de met staal geharnaste ‘zandzakken’ en het hoofdkwartier van de commandant tot de veters in de laarzen van de majoor. Vier reusachtige tenten dienen als tijdelijk slaapvertrek voor de circa 30 duizend militairen (uit tal van landen) die nu maandelijks via Manas worden geroteerd – in en uit Afghanistan.

Dat de Amerikanen alles op alles hebben gezet om hier te kunnen blijven, laat zich verklaren uit de cruciale rol die de basis als logistiek steunpunt vervult in de oorlog in Afghanistan – helemaal nu de ‘intensivering’ van de Amerikaanse militaire inzet daar in volle gang is. Behalve de mankracht en het materieel dat via Manas wordt aangevoerd levert de vliegbasis volgens kolonel Holt ook ‘een zeer substantiële bijdrage’ – met meer dan tien tankervliegtuigen – aan het bijtanken van jagers boven Afghanistan. ‘We kunnen hier vanaf het moment van opstijgen binnen vijf kwartier waar ook boven het operatiegebied in de lucht bijtanken – dus we hebben een korte reactietijd.’ Die nabijheid levert een even groot voordeel op bij spoedoperaties die in het veldhospitaal kunnen worden uitgevoerd.

‘Geen tassen, geen wapens, en vooral geen tassen met wapens’ staat op een verbodsbord bij het internetcafé waar de militairen kunnen chatten met het thuisfront. Dat is precies waar Moskou – als voormalige heerser over Centraal-Azië – de basis van verdenkt: het vestigen van een permanente militaire basis in wat veel Russen nog zien als hun ‘achtertuin’. Nog los van de omsingelingspathologie waarvan de regerende klasse in Moskou nog altijd bevangen is, is de aanwezigheid van Uncle Sam op deze strategische plek simpelweg een doorn in het oog.

Vandaar ook dat zich de afgelopen maanden een intensieve ronde van Amerikaanse en Russische shuttle diplomacy rond Kirgizië heeft voltrokken, waarin de mengeling van samenwerking en wedijver tussen beide landen volop tot uiting komt. Eerst was er de aankondiging van de sluiting van de basis, in Moskou zoals gezegd. Het liet zich raden dat de Russen – die met leningen aan beoogde satellietstaten een heuse ‘roebeldiplomatie’ uit de grond hebben gestampt – daarachter zaten.

De lotgevallen van de Amerikaanse bases in Centraal-Azië (die in Oezbekistan moest eerder al sluiten) hangen namelijk nauw samen met Poetins desillusies over de Amerikanen. De Russische president was na ‘11/9’ de eerste leider die Bush belde en hem vergaande samenwerking aanbood. Maar zijn gebaar werd volgens de Russen onvoldoende geapprecieerd. De regering-Bush maakte er dankbaar gebruik van, maar ‘betaalde’ Poetin op geen enkele manier terug. De aanloop naar de Irak-Oorlog beroofde Poetin van zijn laatste illusies en de toon was gezet voor de nieuwe vijandigheid tussen de twee landen.

Maar dit voorjaar, toen het erop leek dat Centraal-Azië eindelijk weer vrij zou zijn van Amerikaanse militairen, kwam de ‘herstart’ in de relaties op stoom, tussen Bush’ opvolger Obama en de Russische leiders. Rusland bleek genegen Obama’s handreiking te aanvaarden. Onverzoenbare tegenstellingen inzake raketverdediging, Georgië en Oekraïne maakten wapenbeheersing en Afghanistan tot de ‘natuurlijke’ onderwerpen om een nieuwe toon te zetten.

Het ‘wonder’ van het openblijven van Manas kon alleen gebeuren met Russische toestemming, bezweren Kirgizische waarnemers. Mars Sarijev, een oud-diplomaat en commentator, wijst erop dat Kirgizië nog onder grote Russische invloed staat – politiek, cultureel en economisch. Bijna een kwart van de bevolking werkt in Rusland. Kirgizië drijft deels op het geld dat meer dan een miljoen emigranten maandelijks terugsturen. ‘Om aan de macht te kunnen blijven, was President Bakijev afhankelijk van de Russen.’

Bovendien hielden de Amerikanen – door schade en schande wijs geworden – de Russen ook rechtstreeks op de hoogte van hun gesprekken met Bakijev. ‘In zeker zin orkestreerde Rusland de situatie’, zegt Sarijev. ‘Ze hebben er zelf belang bij dat de Amerikanen in Afghanistan de kastanjes uit het vuur halen.’ De basis dient immers ook als tegenwicht tegen China, waarvan de schaduw steeds verder over Centraal-Azië valt. ‘Dat de Chinezen tijdens een recente topontmoeting plotseling met 10 miljard dollar aan leningen voor de regio zwaaiden, was een grote verrassing voor de Russen.’

Toch lijken de Russen te zijn afgetroefd in het diplomatieke spel. Na de bekendmaking van het openblijven van Manas, liet het ministerie van Buitenlandse Zaken in Moskou eind juni zijn onvrede over de deal blijken. Een anonieme diplomaat sprak van ‘een zeer onplezierige verrassing, die we niet verwacht hadden’. Een dag later echter zei president Medvedev, op reis in Afrika, dat het besluit was genomen in goed overleg.

Maar hij gaf een onjuiste toelichting op de deal, die zou betekenen ‘dat de militaire basis zijn werk beëindigt’ en dat nieuwe principes gelden, ‘zonder militaire immuniteit en zonder te veel personeel’.

Van geen van beide is sprake, blijkt op Manas. Commandant Holt heeft het nog nooit zo druk gehad. ‘Er is sprake van een statusverandering, maar ik vervoer nog steeds wat ik wil. We gaan de Kirgiezen meer transparantie bieden en ze gaan met ons de basis beveiligen. Maar de Kirgiezen hebben niet het recht om het materieel dat hier wordt vervoerd te inspecteren.’ Ook de diplomatieke immuniteit van de militairen is intact.

‘Onze president heeft Medvedev wel op de hoogte gehouden van de onderhandelingen’, zegt oud-diplomaat Sarijev met een glimlach, ‘maar hij heeft hem niet alles verteld wat besproken werd.’

Koud was de deal bekend gemaakt of er vloog een hoge delegatie uit Moskou naar de hoofdstad Bisjkek. Poetins ijzeren rechterhand Igor Sesjin, vergezeld van de minister van Defensie, kwam eens kletsen met de Kirgizische vrienden. Over de besprekingen werd niets bekend gemaakt, maar binnen een week lag het nieuws op straat: Rusland, dat zelf ook al een vliegbasis in Kirgizië heeft, mag een tweede basis openen in het land, in het zuidelijk gelegen Osj.

Symboolpolitiek, concludeert men in Kirgizië. De parlementariër Besjimov, die in de oppositie zit, wijst erop dat de Russen de huidige basis in Kant al amper kunnen bemannen. ‘Ik geloof niet dat de Russen op dit moment al hun geopolitieke ambities kunnen verwezenlijken, ook financieel niet.’

Azamat Temirkoelov, een jonge docent geopolitiek aan een universiteit in Bisjkek, erkent dat het gegoochel met bases deels een politiek spel is. ‘Sommigen zeggen dat Bakijev zowel de Amerikanen als de Russen handig een poot heeft uitgedraaid. Er is op dit moment geen dominante speler in deze regio, en dat werkt in het voordeel van de landen in deze regio.’

Op de korte termijn hebben volgens Temirkoelov de Amerikanen, de Russen en de Kirgiezen dezelfde belangen – het intomen van de extremisten uit Afghanistan en Pakistan. ‘Maar op de lange termijn botsen die belangen en willen de Russen en de Chinezen dat de Amerikanen vertrekken – ook met het oog op de run op het olie en gas dat Kirgizië’s buurlanden hebben.’

Op zijn hoofdkwartier put kolonel Holt zich uit in verzekeringen dat de Amerikaanse presentie ‘tijdelijk’ is. Maar hoe lang is tijdelijk? ‘Dat hangt af van de ontwikkelingen in Afghanistan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden