Allemaal leren als de slimsten van de klas

Hoogbegaafde leerlingen maken mentale schema's van hun lesstof, voor ze beginnen te stampen. Een nieuwe leermethode maakt die aanpak ook voor gewone scholieren toegankelijk....

'Met alle respect voor de flitsende leerboeken van vandaag de dag met fraaie plaatjes en praktijkvoorbeelden, het is toch te veel verpakking voor ouderwets stampwerk. Een bombardement van vaktermen en ingewikkelde definities, zonder dat werkelijk begrip wordt gekweekt voor de materie', zegt ir. Eric Groenendijk strijdbaar.

Hij is de bedenker van een nieuwe leermethodiek, de zogeheten Bookmap-methode, die leerlingen van het studiehuis niet een container kennis in het hoofd wil proppen, maar ze leert die eerst logisch te ordenen. Precies zoals hoogbegaafden dat zeggen te doen.

Zoiets is geen bom, maar toch gerust een bommetje onder het huidige onderwijssysteem, erkennen onderzoekers van de Stichting Leerplan Ontwikkeling SLO. Deze denktank van het ministerie van onderwijs deed onderzoek naar de Bookmap-methodiek en stelde vast dat ook middelmatige leerlingen er spectaculair veel sneller en beter mee leren. De discussie over de efficiëntie van het studiehuis en de voorstellen om bijvoorbeeld natuurkunde te schrappen, kan hierdoor een andere wending krijgen, denken ze bij SLO.

Bookmap is een acroniem voor Brain-Oriented Organised Knowledge Map, waarvoor een concrete lesmodule biologie is ontwikkeld. Die is 'De Cel' gedoopt en is georiënteerd op twee conventionele biologieboeken voor het vwo (Biologie voor jou en Nectar).

626 Scholieren, verdeeld over twaalf scholen, probeerden het systeem uit zonder noemenswaardige voorbereiding. Een controlegroep van 107 scholieren van drie scholen volgde het reguliere biologieonderwijs. De deelnemende scholen kenden een gelijkwaardig niveau en kwamen uit alle windstreken van Nederland. Leerlingen met de oriëntaties Maatschappij dan wel Natuur en Techniek waren gelijk over de groepen verdeeld.

Na afloop van het onderwijs kregen beide groepen een test voorgeschoteld die voornamelijk bestond uit de moeilijke biologievragen van de Olympiade, de internationale scholenwedstrijd. Docenten en scholieren kwalificeerden de toets als 'extreem moeilijk'.

De opzienbarende uitslag was dat de gemiddelde score in de Bookmap-groep bijna 12 procent hoger lag dan in de controlegroep. Het aantal leerlingen met uitstekende scores nam zelfs met 88 procent toe. En gemiddeld doorliepen de Bookmap-scholieren de lesstof ook nog in 34 procent minder studietijd dan de tijd die scholieren uit de conventionele biologiecursus nodig hadden.

Opmerkelijk is verder dat leerlingen die in het jaar ervoor (3-vwo) slechte cijfers noteerden voor wiskunde, natuurkunde en scheikunde, juist topscores behaalden in de test. Kennelijk pakt de methode goed uit voor zwakke broeders.

'De resultaten zouden nog beter zijn uitgevallen wanneer een aantal leraren de briefing beter had begrepen', zegt bedenker Groenendijk. Sommigen leraren schoven het oude boek geheel terzijde en legden de leerlingen louter de schema's voor.

Groenendijk ontwierp de methode zelf tijdens zijn MBA. 'Ik volgde de cursus tijdens mijn toenmalige managementbaan in de agrarische sector. Met werkweken tot zeventig uur moest ik ook nog dertig uur studeren. Dat ging dus niet op de manier waarop ik aan de universiteit studeerde. Kennelijk nam ik de info tot me op logische hoofdlijnen.'

Zelfs op de dag van zijn examen zat Groenendijk in tijdnood. Een collega vergat hem langs de snelweg op te pikken, waardoor hij uiterst gestresst een half uur te laat kwam en kostbare examentijd verspeelde. Evengoed kreeg hij het af. En hoe. 'Ik scoorde een 9,8.'

Hoe ziet die methodiek eruit? Groenendijk overlegt een dunne map met enkele hoofdschema's, en een twintigtal detailkaarten. Allemaal hebben ze als kenmerk dat de begrippen door lijnen met elkaar zijn verbonden. Van 'cel' bijvoorbeeld lopen onder meer lijntjes naar 'kenmerk', 'orde-creatie', 'bescherming' en 'afmetingen'. Deelschema's leveren op een dieper niveau verbindingen, bijvoorbeeld van 'orde' naar 'bouwplan', en van daaruit naar 'functie'.

Het is een logische, schematische manier van kennisoverdracht. 'We dwingen de hersenen als het ware dezelfde redeneertrant van hoogbegaafden te volgen', zegt Groenendijk. Verschillende superslimme leerlingen zeiden dat dit precies de wijze was waarop zij leerden. 'Als ik mijn ogen dicht doe, dan zie ik dit soort schema's', vertelden ze Groenendijk.

'Uiteraard moet de leraar, zeker aan modale leerlingen, uitleg geven en details en voorbeelden toevoegen. Om ''de cel'' echter te begrijpen en de meest fundamentele processen te onthouden, volstaan deze schema's', verzekert Groenendijk. 'Wanneer het kwartje eenmaal valt en ze weten hoe ze de schema's moeten lezen, gaat het snel. En wie eenmaal de werking van de cel snapt, komt dezelfde processen en verstoringen tegen in weefsels en organen.'

Op een hoger kennisniveau, 6-vwo of zelfs op universitair niveau, kan een fijnmaziger matrix als kennisboom tussen de hoofdstructuur worden aangebracht.

Schematisch werken is des te nuttiger omdat met name in exacte wetenschappen als biologie er domweg grenzen zitten aan al dat stampen. 'Ten opzichte van twintig jaar geleden is er een oceaan aan kennis bijgekomen, de grenzen van de wetenschap zijn verder opgerekt. Je krijgt al die nieuwe feiten nooit meer helder in een studieboek gepresenteerd, laat staan uit je hoofd geleerd.'

In de Bookmap-methode lopen verschillende disciplines door elkaar. Biologie draait ook om de tweede hoofdwet van de thermodynamica (natuurkunde), kennis van stoffen en atomen (scheikunde), en zelfs talen (Engels, Latijn) zijn van belang. 'Kernpunt is dat wanneer je een proces begrijpt, je het beter onthoudt, door de verschillende lagen van de disciplines heen', aldus Groenendijk.

Volgens hem biedt de drastische reductie van taal in zijn methodiek uitstekende kansen om het alsmaar groeiende legioen dyslectische en zelfs autistische leerlingen wegwijs te maken. Niet alleen met andere modules in de biologie, zoals 'DNA' maar ook in scheikunde ('het atoom' en 'reacties'). Ook werden docenten niet zelden verrast doordat leerlingen in plaats van verveelde opmerkingen als 'moeten we dit ook leren' plotseling intelligente vragen stelden.

Volgens de SLO stemt de Bookmap-methode tot nadenken. 'Het is een goed instrument om efficiënt informatie te verwerken, en daarom een heel handig hulpmiddel in het studiehuis', zegt drs. Hans Morlis, consultant natuurwetenschappen bij SLO.

SLO-projectleider Twan Brouwers voegt toe: 'De meeste docenten ervoeren de Bookmap-methode als een verrijking van hun kennis en verhoging van hun werkplezier. Dat is belangrijk, want veel docenten in het studiehuis hebben behoefte aan rust.' Het ministerie van Onderwijs wil dat de Bookmap-methode nader wordt uitgewerkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.