Allemaal de schuld van King Kong

IN DE FILM Conan the Barbarian krijgt de jonge krijger Conan (Arnold Schwarzenegger) filosofieles. De leermeester vraagt de klas wat het belangrijkste is in het leven....

LOUIS BOON

Richard Wrangham en Dale Peterson, auteurs van Demonic Males - Apes and the Origins of Human Violence zouden het ongetwijfeld eens zijn met Conans filosofieleraar. Als hun argumentatie klopt, onderschrijven ook chimpansees deze filosofie. De voornaamste boodschap van Wrangham en Peterson is immers dat mensen en chimpansees een krachtige neiging tot moord en verkrachting delen.

Dat chimpansees, als ze de kans krijgen, leden van naburige groepen doden, is inmiddels meer dan overtuigend gedocumenteerd. Steeds gaat het dan om kleine groepen apen die het territorium van een andere clan binnentrekken. Hun gedrag verandert totaal, zo gauw ze de grens over zijn. De luidruchtige, voortdurend communicerende mensapen worden stille sluipers. Ze zoeken een eenzaam individu, of een groepje van een paar exemplaren. Alleen als ze zeker weten dat ze zullen winnen, wordt aangevallen, waarbij de slachtoffers op brute wijze worden gedood. Als ze onverhoopt een groep tegenkomen die groter is dan hun eigen bende, dan maken ze zich meteen uit de voeten.

Wrangham en Peterson laten vervolgens zien dat er een berg antropologisch materiaal is, waaruit blijkt dat mensen eenzelfde strategie volgen. De Yanomami uit het Amazonegebied bijvoorbeeld overvallen met een overmacht dorpen of individuen en doden de mannen. Vrouwen zijn buit en worden, net als bij chimpansees, opgenomen in de eigen groep.

Dergelijke gegevens behoren bij een samenhangend stelsel van overeenkomsten tussen het gedrag van mensen en chimpansees. De voornaamste is wellicht dat bij beide soorten de mannen het blijvende element in een groep zijn, waardoor vormen van patriarchaat ontstaan. Vrouwen vertrekken uit de groep waarin ze zijn geboren, maar mannen blijven hun leven lang in de eigen groep. Er zijn maar weinig soorten waarvoor dit geldt. Meestal zijn de vrouwen het blijvende element en worden de jonge mannen als ze volwassen worden, uit de groep verwijderd.

Vervolgens weerleggen de beide auteurs twee ideeën die hun betoog ondermijnen. De ene is de gedachte dat er vreedzame primitieve volkeren zijn. De andere dat er menselijke samenlevingen zijn die niet patriarchaal zijn. Alle draden komen samen in het laatste deel van het boek, waar een verklaring voor de gewelddadigheid van mannen en mannelijke chimpansees wordt gegeven.

Zowel mensen (lees: onze voorouders in de Afrikaanse savanne tussen vijf en drie miljoen jaar geleden) als chimpansees leven in territoria die door mannen worden geërfd. Elke gedode buurman uit een andere clan is dan evolutionaire winst, want dit levert meer voedsel op en buit in de vorm van vrouwen. Bij gevlekte hyena's, waar de vrouwen een territorium erven, zijn het dan ook vrouwen die overvallen plegen op het grondgebied van de buren en hun buurvrouwen afslachten wanneer ze de kans krijgen.

Een dergelijke strategie van geweld kan echter alleen succes hebben, wanneer groepen betrekkelijk klein en wisselend van omvang zijn. Permanente, grote groepen kunnen zich veel en veel beter teweerstellen. Maximale groepsgrootte bij een gegeven voedselvoorkeur speelt een belangrijke rol in de argumenten van Wrangham en Peterson. Foerageerpatronen en voedselkeuze staan zoals zo vaak aan het begin van een oorzakelijkheidsketen die ten slotte resulteert in een bepaalde sociale structuur.

Gorilla's eten groenvoer, dat overal en altijd overvloedig in hun omgeving beschikbaar is, en kunnen daarom vrij grote stabiele groepen vormen. Chimpansees en mensachtigen leven van vruchten, noten en (soms) vlees; voedsel waarnaar moet worden gezocht, voedsel dat alleen periodiek of plaatselijk aanwezig is. De sociale structuur zal dan vluchtiger zijn, met een wisselende groepsgrootte, afhankelijk van het voedselaanbod. Ideaal om te overvallen of overvallen te worden.

De sterkste troef van Wrangham en Peterson is echter de bonobo, want bij die mensaap ligt alles anders. Bij deze recent - misschien drie miljoen jaar geleden - van de chimpansee afgesplitste soort geen geweld, maar seks, veel seks; hier geen duivelse mannen, maar een samenleving waarin coalities van vrouwen al die agressieve onzin in de kiem smoren. Zelfs bij confrontaties tussen groepen uit verschillende territoria overheerst meestal de vrede. Regelmatig heeft men gezien dat dergelijke ontmoetingen op een grote orgie uitliepen. Peace, man! De bonobo is de hippie onder de mensapen.

Waarom? Omdat de bonobo leeft van zowel vruchten (schaars en ze moeten worden gezocht) als ook groenvoer (is voortdurend op de bodem van het bos aanwezig). De bonobo is een chimpansee die zich tegelijk kan gedragen als een gorilla met stabiele troepen die er hun gemak van nemen.

Waarom ontwikkelden chimpansees en bonobo's zich zo anders? De oorzaak zoeken Wrangham en Peterson in het feit dat in de gebieden ten zuiden van de rivier de Zaire, waar de bonobo's leven, de gorilla tijdens de lange perioden van droogte, waarin ook de mens is ontstaan, is uitgestorven. Toen de bossen terugkeerden, was er voor de bonobo geen concurrent die het groenvoer opvrat, en zo konden ze hippies worden. De gorilla slaagde er nooit meer in om de Zaire over te steken. Ten noorden van de rivier dreef de gorilla als concurrent van de voorouders van mens en chimpansee deze soorten naar een andere, gewelddadiger levenswijze. Het is dus eigenlijk allemaal de schuld van King Kong.

Demonic Males is een boeiend boek vol interessant materiaal en vooral zeer goed gecomponeerd en geschreven. Precies op de juiste momenten wordt materiaal ingebracht, overal worden sporen gelegd die de lezer dan 'verrassenderwijs' in een later hoofdstuk weer terugvindt. Een mooi boek. Of het allemaal aantoonbaar waar is? Als dat het criterium voor publicatie was, zou er over de vroegste geschiedenis van de mens niet veel verschijnen.

Louis Boon

Richard Wrangham & Dale Peterson: Demonic Males - Apes and the Origins of Human Violence.

Bloomsbury, import Van Ditmar; 350 pagina's; ¿ 65,50.

ISBN 07 475 3142 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden