Alleenheerser Oezbekistan overleden, machtsstrijd wacht

Machtswisselingen zijn de Oezbeken niet gewend: president Islam Karimov, die vrijdag overleed, zat al 27 jaar aan het roer, bijna evenveel als de gemiddelde leeftijd van de Oezbeken. Geen wonder dan ook dat iedereen zich afvraagt wat er gaat gebeuren nu Karimov van het toneel is verdwenen: er staat geen opvolger klaar voor de autoritaire president.

De Oezbeekse president Islam Karimov in 2013. Beeld reuters

In ieder geval ziet het er niet naar uit dat de democratie opeens zal opleven in Oezbekistan na het overlijden van Karimov, die volgens mensenrechtenorganisaties een van de wreedste moderne dictators was. Na de chaos waarin de Arabische Lente in de meeste landen is uitgemond bestaat er volgens Aleksej Malasjenko van het Carnegie Centrum in Moskou bij de Oezbeekse leiders weinig animo een democratisch experiment te beginnen.

Na bijna zeventig jaar Sovjetoverheersing en nog eens 27 jaar Karimov is ontbreekt de basis voor een meerpartijenstelsel in Oezbekistan. Volgens Malasjenko zou het waarschijnlijk uitlopen op een machsstrijd tussen de verschillende clans in het land, een recept voor chaos.

Corruptieschandaal dochter

Het meest voor de hand liggende scenario is dat de autoritaire traditie wordt voortgezet, zoals ook in Turkmenistan gebeurde, toen dictator Saparmoerat Nijazov die zich Turkmenbasji (Vader der Turkmenen) liet noemen, overleed. Hij werd opgevolgd door Goerbangoeli Berdymoechamedov rond wie vrijwel meteen ook een persoonlijkheidscultus opbloeide. Van de Centraal-Aziatische landen kent alleen Kirgizië een democratisch bestel, hoewel de vrijheid ook daar onder druk staat.

De grote vraag is wie de rol van de nieuwe sterke man op zich zal nemen. In de coulissen staan drie sleutelfiguren uit het bewind van Karimov klaar: Roestam Inojatov, de chef van de Oezbeekse veiligheidsdienst, premier Sjavkat Mirzijojev en minister van Financiën Roestam Azimov. Als het om pure macht gaat, heeft Inojatov de beste papieren: hij heeft de beschikking over een vijftigduizend man sterke snelle-interventiemacht. Maar sommige waarnemers speculeren dat de drie het op een akkoordje zullen gooien en op die manier zullen proberen hun aanzienlijke zakelijke belangen in veiligheid te brengen.

Gulnara Karimova. Beeld afp

Machtsvacuüm

Daarbij komt dat zij bang zijn dat een openlijke strijd om de macht de islamistische krachten in het land in de kaart zal spelen. Hoe sterk die zijn, is onduidelijk. Karimov bestreed de islamisten te vuur en te zwaard, maar er zijn twee ondergrondse islamistische groeperingen actief die een kalifaat willen uitroepen in Oezbekistan (en nog liever heel Centraal-Azië): de Islamistische Beweging van Oezbekistan en Hizb-ut-Tahrir. Tot nog toe hebben die groeperingen nauwelijks voet aan de grond gekregen in Oezbekistan, maar de autoriteiten maken zich zorgen over Oezbeken die voor de terreurgroep Islamitische Staat (IS) in Syrië en Irak vechten.

Een machtsstrijd zou ook kunnen leiden tot spanningen tussen de etnische groepen in de dichtbevolkte Fergana-vallei, waar het al eerder tot geweld is gekomen tussen Tadzjieken, Kirgiezen en Oezbeken. Dat zou ook de buurlanden kunnen aansteken. Vooral met Tadzjikistan onderhoudt Oezbekistan een soms gespannen relatie.

President Karimov tijdens een persconferentie in april 2016 Beeld afp

Politieke onrust in het hart van Centraal-Azië is een nachtmerrie voor Rusland en de Verenigde Staten die zich beide zorgen maken over de opmars van de Taliban en IS in Afghanistan. De Centraal-Aziatische landen worden de afgelopen tijd bovendien geconfronteerd met een dubbele economische tegenslag: de grondstoffenprijzen zijn drastisch gekelderd en de Russische economie stagneert. Daardoor raken veel gastarbeiders die hun geld verdienen in Rusland - alleen uit Oezbekistan zijn het er al twee tot drie miljoen - hun baan kwijt. De autoriteiten zijn bang dat de slechte economische situatie een voedingsbodem zal worden voor extremistische bewegingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.