Nieuws Malgorzata Gersdorf

Alleen tegen de Poolse regering: opperrechter Malgorzata Gersdorf vecht voor haar rechtsstaat

In haar eentje trotseert de Poolse opperrechter Malgorzata Gersdorf de rechts-­nationalistische PiS-regering. Met een slinkse actie heeft die een groot aantal, veelal kritische rechters op straat gezet. Ook Gersdorf, maar die laat zich niet zomaar wegjagen.

Beeld Napo Images

Het belangrijkste toegangspasje van Polen bungelt woensdag om de nek van Malgorzata Gersdorf. De 65-jarige opperrechter van het Hooggerechtshof is klein van stuk. Ze probeert zich een weg te ­banen door een kluwen van fotografen en betogers. Haar zonnebril staat op standje onverstoorbaar. In haar hand twee witte rozen.

‘Grondwet! Grondwet!’, scanderen de Polen. ‘Hier staan de burgers!’

Gersdorf heeft in de pers benadrukt dat het een werkdag is als alle andere. Maar de duizenden betogers die in alle vroegte in Warschau naar het Hooggerechtshof zijn gekomen, geven iets prijs van het historische gewicht. Dinsdag is Gersdorf op straat gezet door een actie van de rechts-­nationalistische PiS-regering, ook al loopt haar termijn volgens de grondwet nog door tot april 2020. Aan de grondwet klampt ze zich vast. Ze weigert haar functie zomaar neer te leggen. Dus gaat ze deze woensdagochtend ‘gewoon’ naar haar werk.

Onder de betogers veel bordjes met de kreet Konstytucja, oftewel grondwet. Veel Poolse vlaggen. Europese vlaggen ook. Een chic geklede dame heeft net als Gersdorf twee witte ­rozen bij zich. Waarom? Ze lacht: ‘Dit zijn de bloemen van de vrijheid.’

Politieke truc

Met Gersdorf zijn nog zo’n dertig rechters van het Hof deze week op straat gezet: de PiS-regering heeft hun pensioenleeftijd in één klap verlaagd van 70 naar 65 jaar. Het is een beproefde truc om van rechters af te komen, zeggen critici, die is afgekeken van de Hongaarse premier Viktor Orbán.

Van tevoren gonsde het van de speculaties: zou Gersdorf op haar eerste dag als ‘vrij burger’ bij de deur worden geweigerd? Hoe hard gaat de regering het spelen? Ruim twee jaar geleden, bij de politieke overname van het Constitutioneel Hof, zwoer president Andrzej Duda in het holst van de nacht vier rechters in, buiten het zicht van de camera’s. Twee van de benoemingen waren ongrondwettelijk. Polen werden wakker in een nieuw land.

Dinsdagavond zijn tienduizenden betogers in tal van grote steden de straat opgegaan. Ze zingen het volkslied, scanderen ‘vrijheid, gelijkheid, democratie’. Tussen de demonstranten in Warschau staan Anna (30) en Nina (28), twee advocaten die niet met hun achternaam in de krant willen. ‘Het is krankzinnig wat er gebeurt. Absurd. Straks ga je naar de rechtbank en is het vonnis al bekend’, sombert Anna. Als het zo doorgaat, zegt ze, stopt ze misschien wel met haar vak.

De juristen lopen sowieso voorop in het protest, zo lijkt het: meer dan wie ook realiseren zij zich wat er op het spel staat. Veel Polen gaat het geschuif met rechters boven de pet. En trouwens, PiS heeft de verkiezingen gewonnen, dan mogen ze toch hun eigen mensen benoemen? Het is maar net hoe je de volgorde der dingen ervaart: komt de grondwet op eerste plaats (zoals de aanhangers van de oppositie vinden), of de stembus (zoals PiS-aanhangers betogen)?

Gersdorf was dinsdag ontboden bij president Duda om haar ontslag te bekrachtigen. Een half uur vóór dat bezoek liet ze per brief weten dat ze als laatste officiële daad een vicevoorzitter had benoemd: de 66-jarige Józef Iwulski. De grondwet geeft haar die ruimte. Iwulski wordt haar invaller in het geval van ziekte of verlof. Na woensdag, zo pokerde Gersdorf verder, ga ik op vakantie.

Via Iwulski, bepaald geen aanhanger van het PiS-beleid, bewaakt Gersdorf voorlopig de onafhankelijkheid van haar Hof. Op een persconferentie deed een presidentiële woordvoerder alsof Iwulski wel degelijk Duda’s kandidaat was. Waarnemers weten beter: de nieuwe wet verlaagt de pensioenleeftijd juist naar 65, dus als het aan Duda had gelegen, stond Iwulski ook op straat. 1-0 voor de rechterlijke macht. Maar de wedstrijd is nog lang.

De opperrechter van het Hooggerechtshof in haar kantoor. Beeld Panos

Wedloop

Duda en Gersdorf volgen ieder hun ­eigen wetboek. Duda hanteert het ‘gewone’ recht (verlaging pensioenleeftijd), Gersdorf gaat uit van de grondwet. Volgens Duda is Iwulski nu de nummer één, volgens Gersdorf is zij dat, met Iwulski als veredelde plaatsvervanger. Op een persconferentie verklaarde Iwulski dat hij slechts de honneurs waarneemt, totdat Gersdorf terugkeert van vakantie. Wie er aan het langste eind trekt, zal de komende maanden moeten blijken.

Maar hoog­leraar constitutioneel recht Marcin Matczak van de Universiteit van Warschau liet dinsdagavond op een podium in de stad niets aan onduidelijkheid over: ‘Je kunt geen staat bouwen op een leugen’, zei hij. In een paar zinnen schilderde Matczak de nieuwe werkelijkheid. Duda zal zo gauw mogelijk nieuwe rechters willen benoemen. Er komen twee nieuwe rechtskamers waar naar verwach­ting rechters loyaal aan PiS de dienst gaan uitmaken. Tegelijkertijd loopt er een procedure bij het ­Europees Hof in Luxemburg, over de omstreden wet. Europa kan een spaak in het wiel steken. ‘De vraag is dus wie sneller is, het Europees Hof of president Duda?’

Mede door Gersdorfs pokerspel staan de glazen deuren woensdagochtend wagenwijd voor haar open. Haar collega-rechters zijn het majestueuze pand uit komen lopen en vormen een haag. Hun zwart-purperen toga’s hangen losjes over de arm. ‘Dit is, tja, een nieuwe situatie’, glimlacht rechter en woordvoerder Michal Laskowski, terwijl hij met alle macht overeind probeert te blijven in de duwende en trekkende menigte.

Laskowski en zijn collega’s zijn niet gewend in de schijnwerpers te staan. Noch die van de uitgelaten betogers, noch die van de PiS-regering. Dagelijks moeten ze van regeringszijde aanhoren dat ze een volgevreten ‘kaste’ zijn die zich ‘als ratten voortplant’ (aldus een adviseur van Duda); dat ze losgezongen zijn van de gewone, hardwerkende Pool. Maar de pensioenmaatregel slaat alles. ‘Stel je voor dat we als rechters van de ene op de andere dag allemaal Fins moeten kunnen spreken’, zegt Laskowski. ‘Zo voelt het. ­Iedereen die geen Fins kan, staat op straat.’ Zelf treedt Laskowski na deze week terug als woordvoerder, om te voorkomen dat hij de regeringsmaatregelen moet verdedigen.

Ondertussen komt Gersdorf steeds dichter bij de deur. Solidaire ­Polen brullen om het hardst. ‘Wij staan bij u.’ Sommigen houden een rood-wit boekje omhoog: de grondwet uit 1997. Gersdorf wil het woord. Ze krijgt een microfoon. Haar aanwezigheid vandaag, zo zegt ze, heeft niets te maken met politiek bedrijven. Ze verdedigt slechts de instituties van de Poolse democratie. Dan draait de opperrechter zich om, en wandelt naar binnen.

In de Europese Unie dreigt het geduld met Polen op te raken. ‘Als de Poolse regering de geweldige Poolse verworvenheden niet verdedigt, zal Europa dat doen’, zei Manfred Weber, fractievoorzitter van de Europese Volkspartij (EVP), woensdag tijdens een debat in het Europees Parlement in Straatsburg. De Poolse premier Mateusz Morawiecki (PiS) was daar op bezoek om net als andere Europese regeringsleiders voor hem zijn visie op de EU te geven.

Lidstaten hebben volgens Morawiecki het recht hun eigen ‘juridische waarden’ op te stellen, die in de ‘eigen tradities’ zijn geworteld. ‘Dat kun je populisme noemen, maar vroeg of laat moet je je de vraag stellen: is het nakomen van de verwachtingen van je kiezers echt populistisch, of is het misschien de essentie van democratie?’

Polen is simpelweg bezig het ‘postcommunistische juk’ af te werpen, aldus de premier, doelend op de jaren na 1989. De eerste democratische regeringen besloten destijds de rechterlijke macht slechts voor een deel te zuiveren van voormalige communisten, conform de afspraak met het oude regime. Veel Europarlementariërs schoot die wat uitgekauwde verdediging in het verkeerde keelgat. 

De Europese Commissie is eerder deze week al een zogeheten inbreukprocedure begonnen tegen Polen ‘om de onafhankelijkheid van het Poolse hooggerechtshof te beschermen’. Volgens Brussel ondermijnt de verlaging van de pensioenleeftijd het principe van de rechterlijke onafhankelijkheid. Polen krijgt een maand om te reageren. EU-commissaris Frans Timmermans heeft de kwestie meermaals besproken met de Poolse regering, zonder dat dat tot wetsaanpassing leidde. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.