Alleen een beschaving kan botsende culturen verenigen: Mark Heirman

Ofschoon het globaliseringsbegrip pas vijftien jaar oud is, vat het goed samen wat de 20ste eeuw ons heeft nagelaten. Globalisering staat dan voor de sociale, economische en politieke krachten die voor het eerst de hele wereld beroeren....

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog had een eerste globalisering al grote vorderingen gemaakt. Maar twee wereldoorlogen en de Koude Oorlog tussen Oost en West veroorzaakten in het grootste deel van de 20ste eeuw een langdurig hiaat. Het is pas toen die ‘75-jarige’ oorlog in 1989 door de desintegratie van de communistische wereld werd afgesloten dat de globalisering voor het eerst op wereldschaal kon doorbreken.

In wezen gaat het in die globalisering om de moderne westerse beschaving, opgestaan in de 18de eeuw en doorgebroken in de 20ste eeuw. Het is de eerste beschaving die effectief de hele wereld omvat, al is het niet de enige en evenmin de eerste beschaving die dat probeert. Zoals Toynbee al opmerkte, is het kenmerkend voor elke beschaving dat ze ‘de hele wereld wil omvatten’. In die zin heeft elke beschaving een globaliserend effect, omdat dit tot de essentie van een beschaving behoort.

Elke beschaving doet dit met materiële en immateriële middelen, met haar hardware en software. Die hardware steunt op steden en staten, op de ontwikkeling van onderwijs, techniek en wetenschap, op sociaal-economische gegevens en op een rechtsorde die principieel een grote verscheidenheid van mensen en volkeren kan omvatten.

De software is een kwestie van normen en waarden, van onwrikbare uitgangspunten en van een centraal paradigma dat elke beschaving bijeenhoudt. Centrale waarden voor de moderne westerse beschaving zijn vrijheid, gelijkheid en broederschap (lees: universaliteit). Onwrikbare uitgangspunten zijn de politieke scheiding van de machten, de scheiding van politiek en religie, de volkssoevereiniteit, de vrije onderneming en de vrije markt. Het centrale paradigma van de moderne westerse beschaving is haar uitgesproken seculier karakter, er op gericht deze wereld te veranderen en verbeteren.

Het universele karakter van elke beschaving impliceert dat vrijwel geen beschaving aan één cultuur of één religie gebonden is. Het specifieke karakter van de moderne westerse beschaving is zelfs areligieus. Voor zover vrijwel elke religie op ‘een andere wereld’ gericht is en de moderne westerse beschaving haar heil uitsluitend op deze wereld zoekt, ligt dat voor de hand. In het Westen werd religie de voorbije eeuwen effectief geprivatiseerd en gecommunautariseerd: overgelaten aan het individu en ‘de gemeenschappen’.

Toch is het verschil tussen beschaving en cultuur zo mogelijk nog groter. Cultuur is voor bijna alle cultuurfilosofen een kwestie van een eindeloze verscheidenheid. Afgaand op talen en religies, de belangrijkste dragers van die culturele verscheidenheid, zijn er thans duizenden culturen. Toch wordt het aantal actuele beschavingen door vrijwel alle auteurs hooguit op tien tot twaalf geraamd. Zo gezien heeft beschaving een veel groter draagvlak dan cultuur.

Tegelijk is een beschaving wezenlijk van een andere orde. Culturen steunen niet alleen op verschillen, maar elke cultuur ís een kwestie van verschil. Dat verschil maakt culturen zo belangrijk voor ieders identiteit. Culturen zeggen wie we zijn, door ons te onderscheiden van wie of wat we niet zijn. In die zin kun je zeggen dat culturen verdelen, zelfs wat verenigd is. In dat geval geldt ook het omgekeerde: dat beschavingen verenigen, zelfs wat verdeeld is.

Op wereldschaal staan beschavingen, culturen en religies dan ook wel eens diametraal tegenover elkaar. Benjamin Barber vat vele conflicten van vandaag samen als Jihad vs McWorld, Thomas Friedman heeft het graag over The Lexus and the Olivetree. McWorld en de Lexus staan in dit geval voor de krachten van de globalisering, Jihad en de Olijfboom voor de culturele en religieuze verscheidenheid en het verzet tegen die globalisering.

Eigenlijk horen ze bij elkaar. Dat blijkt ook uit het feit dat juist de globalisering het belang van cultuur en religie beklemtoont, zoals culturele en religieuze verschillen de noodzaak van een overkoepelende beschaving oproepen. Op dit punt staat de rechtsorde centraal, die bij wet oplegt wat culturele en religieuze normen en waarden nooit kunnen afdwingen.

Samengevat kan alleen een beschaving botsende culturen en religies in vrede doen samenleven. Want alleen beschavingen botsen niet. Tenzij ze door één cultuur of één religie ‘gekaapt’ worden, zijn alleen beschavingen soepel genoeg om principieel alle culturen en religies te kunnen omvatten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.