Alleen de schoorsteen blijft staan

Het is een clichan de eerste orde, maar geen mens kan er omheen: waar blijft de tijd? Soms kunnen herinneringen zo scherp op je netvlies staan, dat je zeker weet dat het er nog is, het verleden, en dat je het op ieder gewenst ogenblik kunt oproepen....

In de nieuwe bundel van Willem van Toorn kan dat. Een bijna epische reeks van elf gedichten, die in toon zeer aan Nijhoff doet denken, vertelt hoe de spreker aan de rand van een stuwmeer staat, waarin een idyllisch landschap is verzwolgen. Een van de voormalige bewoners van het rivierdal wijst op het midden van het meer en zegt: 'Het is er nu vijf jaar. (. . .) Ons huis stond daar/beneden aan de rivier./Toen is de dam gesloten/en steeg het water tot hier.' Maar dan corrigeert de man zichzelf: 'Ik moet dus niet tegen u zeggen/stond, want het staat er nog steeds,/natuurlijk.' Dat is een mooie paradox: het water heeft het verleden vernietigd, maar conserveert het ook.

In de gedichten die volgen daalt Van Toorn af in het stuwmeer van zijn eigen verleden. Hij ontmoet er zijn oude vader, die op zijn beurt terugkijkt op zijn verleden in het rivierengebied, en zijn moeder, die huilt om een aria uit Glucks Orfeo en Euridice. En hij reist door Bosniwaar van kapotgeschoten huizen alleen de schoorstenen zijn blijven staan: 'je zet een doos handgranaten/in een kamer en blaast achteloos/vertrekken vol intiem leven/naar de verdommenis.' Weer zo'n paradox:

Alleen de schoorsteen blijft staan omdat die het sterkst is, de bron van warmte en eten.

Van Toorn is een klassiek dichter. Hij schrijft kalme strofen die vaak onnadrukkelijk door halfrijm bij elkaar gehouden worden. Omdat het conserveren van het verleden zijn hoofdthema is, verschijnen er in zijn gedichten sinds jaar en dag veel foto's en schilderijen. Op een beroemde 15de-eeuwse miniatuur staan jagers afgebeeld, maar wij, door de tijdsrivier van hen gescheiden, zijn veilig: 'Jagers wild van dood/schoten wel, maar lieten ons ongemoeid//omdat ze ons niet zagen'. De afgebeelde wereld is onbereikbaar geworden, hetgeen we ons juist realiseren doordat hij zo minutieus is weergegeven.

Op een 'stereophotographie' meent de dichter zijn moeder te ontwaren, een meisje in het Arnhemse Sonsbeekpark: Daar staat het kind dat toen al in zich droeg wat het niet kon vermoeden: het grote meisje, de vrouw, de bruid, de moeder die het zou worden.

Het zijn mooie gedichten, maar op geen enkele manier verrassend. De situaties die Van Toorn kundig en welluidend beschrijft kennen we al, en de posche vondsten die hij er doet liggen meestal enorm voor de hand. Als hij zijn ogen niet goed instelt op de stereophotogaphie, heet het: 'dubbele onleesbaarheid'. Ziet hij zijn huisje in Frankrijk terug: 'Elk ding/totaal omsloten door zichzelf.'

Als er dan ook nog gesproken wordt over 'schuin//laag ochtendlicht' dat, met een verschrikkelijk enjambement, 'ondoordring-/baar wit tussen de verte en onze ogen' staat, begin je te snakken naar gore poe waarin lekker wordt geschreeuwd, gevloekt en geschmierd. Maar daarvoor is Van Toorn veel te bedaard en beschaafd: 'Eerst vuur aanmaken en onze huisgoden/beleefd van stof ontdoen.'

Van al duizendmaal geboekstaafde wendingen als deze kan ik, hoe treffend ze ook zijn, zelfs agressief worden: 'over de herinnering sneeuwt het/wit van het haastig vergeten.' Even kijken of de bundel ook nog een sluitertijd bevat. En ja hoor: 'haarscherp als tenminste de sluiter/exact op tijd is'. In een ander gedicht wordt door de fotograaf het levende moment 'stil-//gezet'. Zijn redacteur zou Van Toorn moeten verbieden ooit nog over foto's te schrijven, want echt: dat kennen we al.

Dat neemt niet weg dat het verhaal dat Van Toorn te vertellen heeft, het waard is om steeds opnieuw verteld te worden.

Het beste gedicht uit de bundel beschrijft een boerenvrouw op een trekker. Ze weet alles van de aarde, het water en het wild, maar niets van de Romeinen en middeleeuwse hertogen die haar land vroeger bewoonden:

Maar zij zit wijdbeens op haar ijzeren zadel en schrijft dwars door de doden de verhalen van haar bloedeigen leven in het land.

Wie is degene die het verleden het beste bewaart? Niet de fotograaf, niet de dichter, maar ploeg. de boerin met de

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden