'ALLEEN ALS JAAP HET WIL'

OPVALLEND rond de crisis in het CDA is de afwezigheid van leedvermaak bij de politieke concurrentie. Dat was wel anders in 1994, toen kandidaat-premier Elco Brinkman de aftocht moest blazen na een historisch verlies van twintig zetels....

Hans Wansink

Kijk naar de PvdA, waar ze de affaire-Van Hees, die een jaar geleden het partij-apparaat lam legde, nog niet vergeten zijn. Ook toen waren er de geslepen messen, de intriges rond een omstreden voorzitter, de amateuristische partijbestuurders en het volledig ontbreken van politieke meningsverschillen.

Bij de PvdA ging het om de macht in de partij; de fractie en de politiek leider bleven buiten schot. Bij het CDA was dat niet het geval. Jaap de Hoop Scheffer was in de ogen van het CDA-kader niet goed genoeg als oppositieleider en lijsttrekker. Maar hoe moest dat probleem worden opgelost?

Fractievoorzitter De Hoop Scheffer had één schrikbeeld: onder geen beding wilde hij onder curatele staan van de partij. Het primaat van de politiek lag wat hem betreft bij de fractie, en nergens anders. Pieter van Geel, populair en progressief, als kandidaat-partijvoorzitter zag hij drie jaar geleden als een enorme bedreiging. In plaats daarvan schoof hij parttimer Marnix van Rij naar voren.

De licht paranoïde De Hoop Scheffer reageerde verkrampt op de twijfels in de partij over zijn electorale kwaliteiten. Hij liet zijn oren hangen naar zijn vertrouwelingen Hans Hillen en woordvoerder Jack de Vries, die hun privé-oorlogjes met het partijkantoor aan het uitvechten waren.

Hij luisterde niet naar de waarschuwingen van zijn mentor Norbert Schmelzer. Die adviseerde De Hoop Scheffer per regio provinciale kopstukken als lijstduwers op nummer twee te zetten. Naar andere partij-olifanten luisterde De Hoop Scheffer al helemaal niet - zeker voor alles wat in de verste verte met Ruud Lubbers te maken had, was hij allergisch.

Het CDA-kader zocht zijn heil bij de speelse, frisse, charmante en mediagenieke voorzitter Van Rij. De dertigers in het CDA drukte het onstuimige zondagskind aan het hart. Andere politieke partijen keken met een mengeling van jaloezie en bewondering toe hoe Van Rij de achterkamertjespolitiek de oorlog verklaarde en de CDA-luiken opengooide.

De traditionele achterban had wat minder affiniteit met het postmoderne narcisme van de jonge voorzitter. Een echtscheiding voor je veertigste, in geuren en kleuren met de rest van Nederland gedeeld, doet het niet bij elke christen-democraat even goed. Maar ook de ouderen begrepen best dat het elan van Van Rij voor het CDA goud waard was.

De voorzitter omringde zich met een eigen hofhouding op het partijbureau. Campaigners Joep Mourits en Jan Willem Wits drongen aan op een agressieve verkiezingscampagne. De troef Van Rij diende ongegeneerd te worden uitgespeeld. De leden van het dagelijks bestuur dacht er er al net zo over. Sterker nog: de opvatting dat Van Rij in plaats van De Hoop Scheffer lijsttrekker zou moeten worden, won veld.

Maar de gevierde man schrok terug voor powerplay en vuile handen. Zijn voorganger Helgers had op de beslissende momenten doorgedrukt en de generatie-Lubbers de deur uitgewerkt. Van Rij liet de ene na de andere slag lopen. Hij wilde van alles, maar hij bleef onderdanig. 'Alleen als Jaap het wil', is steeds het motto van Van Rij gebleven.

Hij nam de verantwoordelijkheid voor een brave, niet tot de verbeelding sprekende kandidatenlijst, zonder zijn naam erop. De Hoop Scheffer had zijn zin gekregen, op voorwaarde dat de campagne door Joep Mourits (en niet door Hillen en De Vries) zou worden geleid. Maar Van Rij wist ook dat niet af te dwingen.

De spanning liep op, en Van Rij bleek niet tegen de hitte bestand. Op het moment dat het dagelijks bestuur De Hoop Scheffer liet vallen, stapte Van Rij als voorzitter op. Hij stelde zich tegelijkertijd, maar 'alleen als Jaap het wil', beschikbaar voor het lijsttrekkerschap. Het algemene CDA-bestuur begreep er niets van, de rest van Nederland evenmin.

Van Rij slaagde er niet in de voorstelling van zaken door De Hoop Scheffer - 'Marnix is van het begin af aan op het politiek leiderschap uitgeweest' - te bestrijden. Hij wilde de strijd met De Hoop Scheffer ook in de laatste fase niet aangaan. Toen bleek bovendien dat Van Rij de sympathie in de partij niet in een machtsbasis had weten om te zetten.

De PvdA overwon de voorzitterscrisis door het naar huis sturen van het falende partijbestuur en het revitaliseren van de partijdemocratie. Zo'n recept lijkt onontbeerlijk om het vertrouwen bij de zeventigduizend leden van het CDA terug te winnen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden