Alle wegen leiden naar Moskou

Onlangs had ik het genoegen naast Herman Van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad, te zitten in het Europees Parlement. Ik vroeg hem waarom het Europese buitenlands beleid zo 'goedgelovig' is, zoals de misplaatste vrijage met de Libische leider Kadhafi en met de afgezette Egyptische president Morsi laten zien. Van Rompuy reageerde geïrriteerd en prees soft power: aardig zijn, dialoog en geld onder voorwaarden. Die aanpak stuit in de Oekraïense crisis op zijn grenzen. Het Kremlin kent alleen hard power.


Het verschil tussen de EU en Rusland is dat de eerste vage, vaak onhaalbare beloften kan doen zoals EU-lidmaatschap, terwijl de tweede onmiddellijke, tastbare dwangmiddelen heeft. Oekraïne moet dit jaar 24 miljard euro aan Rusland betalen voor aflossing van schulden en afbetaling van onbetaalde gasrekeningen. Oekraïne staat op de rand van het faillissement. Volgens minister Timmermans kan een mogelijk EU-lidmaatschap nog dertig jaar duren. Oekraïens EU-lidmaatschap in 2044 versus Poetin die morgen de stekker uit de Oekraïense economie kan trekken: wie staat sterker?


Een faillissement van Oekraïne keert als een boemerang terug in het gezicht van de EU, want wie betaalt de circa 35 miljard euro om het land op de been te houden? De EU kampt met lage groei en hoge werkloosheid. Burgers moeten hun buikriem aanhalen en staan niet te trappelen Oekraïne - een soort Groot-Griekenland - te financieren. Europese leiders roepen de hulp in van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) dat alleen overbruggingsleningen verstrekt onder strenge voorwaarden. Deze veroorzaken een diepere recessie die ten koste gaat van de zware industrie en mijnbouw in het Russisch sprekende deel van Oekraïne. Dat versterkt de divergerende krachten in het land.


Op de Krim kan de EU helemaal niets uitvoeren. De Russische Zwarte Zeevloot is daar ruim 200 jaar een instrument van de Russische machtspolitiek, tot in de Middellandse Zee. Voor Moskou heeft de Krim dezelfde gevoelswaarde als Gibraltar voor de Britten en de marinebasis op Hawaii voor de Amerikanen. Het Kremlin geeft dat niet op.


De Europese Unie verzwakte zichzelf in de machtsbalans omdat zij strategie en tactiek verwisselde. Poetin werkt vanaf 2000 aan de Euro-Aziatische Unie, een douane-unie, om de Russische status van grote mogendheid te herwinnen. Greep op Oekraïne verzilvert die ambitie, maar de culturele scheidslijn tussen Oost en West loopt dwars door dat land. Brussel heeft de geopolitieke impact van Poetins doel te laat onderkend. Vanaf 2012 onderhandelde de EU met Oekraïne over een associatie-akkoord, waaronder intensieve 'militaire samenwerking'. Een lege huls, want de EU heeft geen leger, al pretendeert zij dat te hebben. Moskou daarentegen vreesde dat de EU via haar achterdeur Oekraïne de Navo wil binnenloodsen.


Brussel eiste eveneens dat Oekraïne ex-premier Julia Timosjenko zou vrijlaten. De EU stelde haar strategische doel (westerse verankering van Oekraïne) afhankelijk van een individueel geval dat bovendien niet onomstreden was. Oekraïne kent geen partijen naar westers model, maar politieke formaties rondom enkele miljardairs met economische macht. Politici zijn hun pionnen, zoals de afgezette president Janoekovitsj en ex-premier Timosjenko. Zij werd als premier zelf miljardair omdat haar energiebedrijf een monopolie had op gashandel met Rusland. Poetin kocht de 'gasprinses' letterlijk om. Timosjenko is geen Mandela.


De economisch ideale oplossing voor Oekraïne is vrij verkeer van goederen met de EU en een soortgelijke regeling met de Euro-Aziatische Unie. Oekraïne als productie- en transitland tussen West en Oost zou een win-winsituatie zijn. Maar in revolutionaire turbulenties vermoordt de emotie de ratio.


De Oekraïense crisis is een kruitvat omdat de causaliteitsketen een groot escalatiegevaar herbergt. Een economische tweestrijd tussen Brussel en Moskou ontketende een politieke machtsstrijd in Oekraïne die nu culmineert in een geostrategisch steekspel. De Krim is de ontvlambare factor die een burgeroorlog in Oekraïne kan veroorzaken.


Russische hard power staat tegenover Europese soft power. De EU legt sancties op. Maar welke? Duitsland, Europa's sterkste economie, importeert 60 procent van zijn gasbehoefte uit Rusland. De EU heeft zich in haar energievoorziening té afhankelijk gemaakt van Rusland. Harde sancties tegen Moskou lopen uit op EU-sancties tegen ... de EU. Alle wegen lopen naar Moskou; een onderhandelingspartner die even doortrapt als onvoorspelbaar is, met altijd een ijzeren vuist in een fluwelen handschoen. Wie dan nooit een strategie ontwikkelde, zit meteen zonder opties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.