Analyse Turkse crisis

Alle seinen op rood: leidt de val van de Turkse lira tot een nieuwe financiële crisis?

De val van de Turkse lira betekent voor toeristen een goedkope vakantie in het land van Erdogan, maar de financiële wereld houdt gespannen de adem in. Als de Turkse economie in elkaar klapt, kan dat de opmaat zijn naar een nieuwe wereldwijde financiële crisis.

Veel Turken bezoeken de wisselkantoren in Istanbul sinds de val van de Turkse Lira. Foto Joris Van Gennip

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Een biertje kost in de Turkse badplaats Alanya 10 lira, een cappuccino 8,50 lira en een flesje Pepsi 3 lira. Elk nadeel heeft zijn voordeel: een vakantie in Turkije kost nu de helft van wat het vorig jaar kostte. Voor één euro krijg je 7,8 lira, tegen 4,1 lira toen. Turkije denkt dit jaar een recordaantal van 40 miljoen toeristen te ontvangen. Die kunnen voor een tientje dronken worden of een cappuccino drinken voor een euro.  

Maar voor de rest staan alle seinen op rood. Turkije kan door de val van de lira en de aantrekkende inflatie de bron zijn van een nieuwe financiële crisis zoals Thailand ruim twintig jaar geleden en de Amerikaanse huizenmarkt tien jaar geleden. Het kan ook de Europese banken op hun grondvesten doen schudden, vooral die in Italië en Spanje. ‘Veel van die banken moeten nog hun eigen rommelkredieten opruimen. Die kunnen er echt nog geen problemen in Turkije bij hebben’, zegt Harald Benink, hoogleraar banking & finance van de universiteit van Tilburg. 

De ‘erfzonde’

Turkije heeft zich schuldig gemaakt aan wat door economen in 1999 met een verwijzing naar het christendom als de ‘erfzonde’ werd beschreven. Overheid en bedrijven hebben daar tijdens de periode van hoge groei geleend in buitenlandse valuta (zoals dollars en euro’s), omdat de rente daarop veel lager was dan op leningen in eigen munt. 

Van de 400 miljard euro aan buitenlandse schulden van Turkije staat 60 procent uit in dollars, 35 procent in euro’s en slechts 4 procent in eigen lira’s. ‘Waar ze geen rekening mee hebben gehouden is dat die hoge rente in eigen land een compensatie was voor het koersrisico. Of de veel grotere kans dat hun eigen munt in waarde zou dalen. En nu dat ook daadwerkelijk gebeurt, moeten ze hun schuld terugbetalen in buitenlandse valuta die ineens veel duurder zijn geworden, terwijl ze nog altijd inkomsten krijgen in eigen valuta’, zegt Benink.

Paniek

Elke keer als de dollar in waarde stijgt (bijvoorbeeld doordat de Fed, de Amerikaanse centrale bank, aankondigt de rente te verhogen) breekt wel ergens in de wereld paniek uit in een land dat te veel heeft geleend in de Amerikaanse munt. In 1997 ging hierdoor de Thaise bath onderuit. Daarna volgden de val van de munten van Maleisië, Zuid-Korea, Indonesië en de Filipijnen waar bedrijven ook massaal in dollars hadden geleend. 

Vaak was het niet zozeer economische logica die tot de crisis leidde, maar angst: beleggers, bedrijven en particulieren zetten uit vrees voor een koersval van de eigen munt hun tegoeden om in dollars, waardoor de negatieve spiraal werd versterkt. Ook Latijns-Amerikaanse landen zijn berucht omdat ze vaak in dollars lenen.

Veel Turken bezoeken de wisselkantoren in Istanbul sinds de val van de Turkse Lira. Foto Joris Van Gennip

Torenhoge rente

Als het vertrouwen in de eigen munt wegvalt en de koers vervolgens daalt, kunnen de leners hun verplichtingen niet meer nakomen. Benink zegt dat het niet altijd tot een grensoverschrijdende crisis hoeft te leiden. Enkele maanden geleden dreigde Argentinië opnieuw failliet te gaan, maar wist de regering met de aankondiging van maatregelen en hulp van het IMF de dreiging te keren. ‘Ook Turkije zou dat kunnen doen met een plan voor een stabiel monetair en budgettair beleid. Maar het is in een woordenstrijd geraakt met de Amerikaanse president Trump. En daardoor escaleert het verder.’ Turkije moet dit jaar bijna de helft van de uitstaande buitenlandse schuld herfinancieren. Als de vertrouwenscrisis blijft, zal dat alleen tegen een torenhoge rente lukken. Volgens Benink kan Erdogan de schuld niet alleen in de schoenen schuiven van Trump. ‘Al voor de sancties was de koers van de lira met 23 procent gedaald.’

Het Turkse probleem kan een mondiaal probleem worden als de eigen economie instort. Dat dreigt nu te gebeuren doordat de koopkracht door de val van de lira afneemt, waardoor de economie inzakt en ze hun schulden niet meer kunnen afbetalen. Als Turkije zijn schulden niet meer kan voldoen, komt de rekening terecht bij westerse banken. De Spaanse BBVA, de Italiaanse Unicredit, de Franse BNP Paribas en de Nederlandse bank ING behoren tot de groep die daar het meeste geld heeft uitstaan. 

Buffers ontoereikend

Kredietbeoordelaars waarderen die schulden af, waardoor banken dreigen voorzieningen te moeten nemen. Daardoor hebben niet alleen de koersen van de banken flinke klappen gekregen, maar is ook de euro in waarde gedaald. Wat Benink het meest verontrust is dat schulden sinds 2008 nog verder zijn toegenomen door de lage rente. ‘En de kapitaalbuffers van de banken zijn uiteindelijk ontoereikend. Ze zijn toegenomen van 3 naar 5 procent, maar zijn nog lang niet de 15 procent van begin jaren dertig.’

Turkije gaat achter socialemediaprofielen aan die koersval lira ‘uitlokten’

Het Turkse ministerie van Binnenlandse Zaken heeft maandag aangekondigd juridische stappen te ondernemen tegen 346 socialemediaprofielen die kritisch commentaar plaatsten over de vallende lira. De commentaren – of ‘provocaties’ zoals het ministerie ze noemt – zouden een koersdaling hebben uitgelokt door de dollarkoers te ‘manipuleren’ en bij te dragen aan ‘negatieve percepties’ van de munteenheid.

De vrije val van de Turkse lira heeft niets van doen met de fundamenten van de Turkse economie, zo stelde de Turkse president Erdogan, maar is het gevolg van een ‘aanval’ van buitenaf. In een toespraak voor Turkse ambassadeurs probeerde Erdogan de onrust op de internationale markten te bedwingen door te voorspellen dat de koers van de lira terug zal keren op het oude niveau. Ook kondigde de Turkse president een nationaal actieplan voor de economie aan. Zijn schoonzoon en minister van Financiën Berat Albayrak bevestigde het bestaan van het plan, maar weidde niet uit over de inhoud.

Ondertussen sprak de Duitse bondskanselier Angela Merkel zich voor het eerst uit over de Turkse crisis. ‘Niemand is gebaat bij de destabilisatie van de Turkse economie’, zei Merkel, waarmee ze Erdogans verwijt van een internationale samenzwering tegen de lira impliciet weerlegde. De bondskanselier riep Ankara op om de onafhankelijkheid van de Turkse centrale bank te waarborgen. Economen wezen de afgelopen tijd op Erdogans grote mate van controle over de bank als een van de redenen voor de duikeling van de lira op de geldmarkten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.