Alle ruimte

Vanaf zondag 16 maart zendt National Geographic Channel de remake van Cosmos uit - dat was een legendarische serie. Volkskrants sterrenkundige Govert Schilling legt uit hoe legendarisch.

Carl Sagan heeft het weer voor elkaar, net als in 1980: ik krijg een brok in mijn keel en tranen achter de ogen. 34 jaar oud is de dertiendelige tv-serie Cosmos, maar aan zeggingskracht heeft ze niets ingeboet. Zo blijkt als je de oude afleveringen terugkijkt op dvd of YouTube. Sagan (1934-1996), Amerikaanse planeetonderzoeker, publicist en popularisator, schreef de sterrenkundeserie samen met zijn vrouw Ann Druyan en astronoom Steven Soter. Nooit eerder kwam het heelal zo overrompelend de huiskamer binnen. Die melancholische muziek van Vangelis! Die coltrui en die vette quote van Sagan: 'Billions and billions'! En dan zijn er nog de onovertroffen teksten! Zeven redenen waarom de serie Cosmos nog steeds de beste introductie in het heelal is aller tijden.


Sagan laat nadrukkelijk niet alleen maar ruimtebeelden zien. Natuurlijk komen er sterren en planeten langs in Cosmos, maar verreweg de meeste shots in de serie zijn verbluffend alledaags. De branding aan de rotskust van Monterey, Californië. Vissers in een Grieks havenstadje. De verstilde pracht van een bos. Kinderen in een speeltuin. Het is alsof Sagan wil zeggen: de kosmos is niet daar, maar hier. Wij maken er deel van uit; alles in het heelal komt voort uit dezelfde oersoep van waterstof (hydrogen) en helium. Prachtig citaat aan het eind van de serie, na weer zo'n mooie reeks beelden van het leven op aarde: 'Dit zijn zomaar wat dingen die waterstofatomen doen, als ze 15 miljard jaar kosmische evolutie de tijd krijgen.'


Sagan maakt er een grootse historische zoektocht van. Sterrenkundigen van nu bouwen voort op het pionierswerk van hun voorgangers. Om de haverklap slingert Cosmos je de geschiedenis in. Naar Johannes Kepler, 'de eerste astrofysicus en de laatste astroloog'. Naar Christiaan Huygens - Sagan filmde op Hofwijck, het huis dat Huygens in Voorburg bouwde - die speculeerde over buitenaards leven. Naar de Bibliotheek van Alexandrië - in de 4de eeuw in de hens gestoken door christenen. Dat heen- en weerreizen door de tijd geeft je een ongeëvenaard vogelperspectief op de ontwikkeling van ons denken.


Sagan méént wat hij vertelt. A Personal Voyage, zo luidde de ondertitel van de oorspronkelijke serie. Carl Sagan geeft zich bloot: zijn ergernis over astrologie ('bijna elke krant heeft een dagelijkse horoscooprubriek, wekelijkse sterrenkundepagina's zijn zeldzaam'), zijn afkeer van de walvisvangst ('wie zijn hier nu de monsterlijke schepsels?'), maar ook zijn onstilbare nieuwsgierigheid, zijn ontzag voor de Natuur met een hoofdletter N, en zijn liefde voor educatie - die kindergezichtjes in de New Yorkse schoolklas waar hij les geeft! Je leert Sagan kennen zoals hij is: erudiet en ijdel, maar tegelijkertijd innemend en charismatisch. Zo'n buurman, zo'n natuurkundedocent, zo'n vader willen we allemaal wel.


Sagan kan het allemaal erg goed uitleggen. Jaloersmakend, hoe hij zijn kijkers precies op het juiste niveau en in het juiste tempo ingewikkelde concepten weet duidelijk te maken met welgekozen voorbeelden. De taartscène is onovertroffen: twee commentaarloze minuten lang zie je hoe een appeltaart wordt gemaakt en aan Sagan wordt voorgezet. Die prikt een vorkje, kijkt in de lens en zegt: 'Als je uit het niets een appeltaart wilt maken, moet je eerst het universum uitvinden.' Oftewel: als er nooit een oerknal was, heb je ook niets om een taart van te bakken. De kosmische kalender uit het eerste deel, waarbij de levensduur van het universum wordt teruggebracht tot een jaar, is een briljante manier om duidelijk te maken dat de mens nog maar net komt kijken: als het heelal op 1 januari ontstond, verschijnt homo sapiens pas 14 seconden voor middernacht op 31 december. En met simpele attributen als een appel en een stempelkussen helpt Sagan je zelfs hogere dimensies te begrijpen, door duidelijk te maken hoe een tweedimensionale Platlander de derde dimensie ervaart. Ruimteonderzoek op een zeilschip, de relativiteitstheorie op de fiets - het werkt allemaal feilloos. Daar heb je geen dure computergraphics voor nodig.


Sagan had profetische trekken. Milieuvervuiling, kernwapendreiging, energiecrisis - 1980 was geen vrolijk jaar. Sinds het Apollo-project ons eind jaren zestig voor het eerst een buitenaanzicht van de aarde bood, was de mens zich bewust van de kwetsbaarheid van de planeet. Ook sciencefictionfilms als Star Wars (1977) refereerden daaraan. Sagans waarschuwende woorden passen helemaal in die context: 'We staan op een kritieke splitsing in de geschiedenis. Hoe zullen buitenaardse beschavingen oordelen over ons rentmeesterschap van de planeet? Wij hebben een keuze: the cosmos calls to us.' Het is die onverwachte koppeling van kosmische visie en aardse sores die zo op je gevoel werkt. We zijn deel van een groot wonder. Laten we het niet verknallen door stompzinnigheid.


Sagan was erg goed met taal. Vrijwel elke zin doet iets met je. Over de beweging van de aarde in het Melkwegstelsel: 'We zijn altijd ruimtereizigers geweest.' Over onze plaats in ruimte en tijd: 'Onze vorm en substantie zijn bepaald door de kosmos waarvan we deel uitmaken.' Over dat wonderlijke besef dat de atomen in ons lichaam afkomstig zijn uit de sterren: 'We are a way for the Universe to know itself.' En voor wie mocht denken dat sterrenkundige kennis de zin van het bestaan ondermijnt: 'We maken de wereld waardevol door de moed van onze vragen en de diepte van onze antwoorden.'


Sagan is zelf wetenschapper. Als planeetonderzoeker was Carl Sagan nauw betrokken bij de Vikingvluchten naar Mars en de Voyagermissies naar de reuzenplaneten - inmiddels ruimtevaarthistorie, maar anno 1980 hot stuff. Als kijker word je deelgenoot gemaakt van de opwinding onder wetenschappers, alsof je met Columbus meevaart op de Santa Maria. Wetenschap gebeurt nu. Sagan over de oerknal en de oorsprong van zijn geliefde kosmos: 'Onze generatie is de eerste die echt kans maakt op het vinden van een paar van de antwoorden.'


Cosmos was een feest en is dat nog steeds, ook al ziet het er natuurlijk allemaal gedateerd uit. Elke aflevering is een schitterend verhaal, een spannend avontuur. En hoewel er in 1980 nog geen sprake was van Hubble-foto's, donkere energie of exoplaneten, is de serie inhoudelijk veel minder achterhaald dan je zou vrezen.


Misschien gaat de remake van Cosmos, met presentator Neil deGrasse Tyson, voor de huidige generatie even bepalend en iconisch worden als Sagans oorspronkelijke tv-serie dat 34 jaar geleden voor mij was. Maar eerlijk gezegd denk ik dat er voor Cosmos maar één geschikt moment en één geschikte persoon bestond.


Waar te zien?


Cosmos - A Spacetime Odyssey werd afgelopen zondag voor het eerst in de Verenigde Staten uitgezonden op FOX en National Geographic. In Nederland is het programma vanaf zondag 16 maart om 22.00 uur op National Geographic te zien. De oorspronkelijke serie staat goeddeels op YouTube en is (onder meer via Amazon) verkrijgbaar in een dvd-box.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden