Analyse Invloedrijkste Nederlanders

Alle bastions van macht en invloed worstelen met maatschappelijke onvrede: wie leidt dit land?

Beeld Jeroen Murré

Na de multinationals vorig jaar met de dividendbelasting gingen dit jaar de werkgevers op hun gezicht in de stikstof- en pfas-crisis. Alle bastions van macht en invloed worstelen met maatschappelijke onvrede. Wie leidt dit land nog?

Bij de vorige editie van de Volkskrant Top 200 voorspelde deze krant dat als de elite opnieuw zou falen (na een jaar waarin ceo’s in geblindeerde busjes naar het Catshuis kwamen om het echec van de dividend­crisis te bespreken), 2019 het jaar van de gele hesjes zou worden. Oftewel, dat het wachten was op een volksopstand tegen het milieu- en klimaatbeleid.

 Bekijk hier wie in Nederland aan de touwtjes trekken, in de gehele Volkskrant Top 200 invloedrijkste Nederlanders. 

Et voilà. In 2019 werden de Haagse politiek en belangenclubs als VNO-NCW, LTO Nederland en Bouwend Nederland links en rechts ingehaald door boze achterbannen. Waar in Frankrijk vorig jaar een verhoging van de brandstofprijzen burgers in woede deed ontsteken, was dat in Nederland – hoewel de situatie hier minder extreem is – de stikstof- en pfas-crisis. Noem het de eerste aanvaring met de grenzen van de groei, de onvermijdelijke clash ­tussen ecologie en economie.

Opvallend was hoe het altijd proactieve VNO-NCW, de machtigste lobbyorganisatie van Nederland en vanouds een steun­pilaar van het poldermodel, daarbij de ­regie verloor en achter de feiten aanliep. Dat werd perfect gesymboliseerd door voorzitter Hans de Boer die zich, met een oranje hesje aan, ten overstaan van ­demonstrerende bouwvakkers overschreeuwde op het Malieveld. ‘Heel raar’, zegt een Haagse ingewijde, ‘dat had Hans niet moeten doen.’

Zo werd het wederom een rampjaar voor de bestuurlijke elite. Na de vakbeweging (weglopende leden), de toezichthouders (beloningsschandalen), de banken ­(financiële crisis) en de multinationals ­(dividendbelasting) hebben nu ook de werkgevers het zwaar. Daarmee zitten vrijwel alle bastions van macht en invloed in de BV Nederland in het slop.

Veelgehoorde klacht over de elite: er wordt geen leiding gegeven, geen ‘stip op de horizon gezet’, bijvoorbeeld op het ­gebied van milieu en klimaat. Dat geldt ook voor het kabinet, dat volgens een ­recente analyse in deze krant ‘meer ­reageert dan regeert’. De 100 km/u-maat­regel was een taxatiefout, zegt een insider, een truc die laat zien dat men geen echte verantwoordelijkheid neemt en de handen wast in onschuld.

‘Als we de mensen niet uitleggen waarom harde milieu- en klimaatmaat­regelen noodzakelijk zijn en hen niet meenemen in een visie over hoe Nederland er over twintig jaar bij ligt, zullen we het draagvlak in de samenleving snel verliezen’, zegt Kim Putters. De directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is dankzij het aangekondigde vertrek van Feike Sijbesma van DSM de nieuwe nummer 1 in de Top 200. ‘Zoals het nu gaat: aan de ene kant maximaal 100 km/u rijden zodat aan de andere kant duizend huizen kunnen worden gebouwd, dat is onbegrijpelijk’, zegt Putters. ‘We moeten niet verstrikt raken in allerlei ingewikkelde uit­ruilen en het belangrijkste, een duidelijke toekomstvisie, ‘vergeten’.’

Yoeri Albrecht, directeur van het ­Amsterdamse debatcentrum De Balie en één van de grote stijgers in de Top 200, noemt de stikstofcrisis een prachtige ­metafoor voor falend leiderschap. Hij ziet leiders die niet zorgen voor de mensen voor wie ze geacht worden te zorgen, zoals de boeren. ‘Een deel van onze bestuurlijke elite lijdt aan bestuursautisme. Ze maken regels zonder rekening te houden met de betrokken mensen, de neveneffecten of de langere termijn.’

Natuurlijk waren er dit jaar ook wat ­successen, deels voorbereid door de ­Sociaal-Economische Raad: een klimaat­akkoord, (bijna) een pensioen­akkoord, het vrouwenquotum. Die wapenfeiten, zegt Putters, staan voor een her­leving van de aloude Nederlandse traditie van het polderen. ‘De politiek is afgelopen decennia natuurlijk enorm dominant ­geworden. Goed dat er nu weer wat tegenwicht komt van sociale partners, milieu­beweging en andere maatschappelijke ­organisaties.’

Volgens Putters verliezen politieke sys­temen en instituties aan gezag. Tegelijkertijd komen nieuwe, door sociale media ­gedreven actiegroepen op die effectiever blijken, onder meer doordat ze ook de rechter inschakelen. Urgenda, MOB, Farmers Defence Force, Groninger Bodem­beweging: allemaal voorbeelden van deze ‘New Power’.

Dat besluitvorming steeds minder vanuit één centrum komt en steeds meer partijen willen meepraten, is voor bestuurders lastig. Hoe zo te opereren dat de ­samenleving zich erin herkent, terwijl ­systemen volop in verandering zijn? Er blijft behoefte aan sturing, vooral bij grote dossiers als de energietransitie. Hetzelfde geldt voor de overlegeconomie – polderen zit in ons dna.

Neem dus vanuit de politiek wel regie, zegt een ervaren ingewijde, zoals ooit bij de Deltawerken. ‘Het klimaat is te groot voor wat de politiek vermag, stikstof en pfas zijn pas het begin. Het klimaatakkoord is papier, de uitvoering vergt stuurmanskunst en geld.’ Wellicht, suggereert deze ingewijde, moet er een fonds van zo’n 50 miljard komen om de duurzame transitie te financieren en het maatschappelijk ongenoegen af te kopen.

Al deze ontwikkelingen vinden hun weerslag in de Top 200. Zowel de nieuwe nummer 1, Kim Putters, als een aantal relatief jonge nieuwkomers, onder meer uit de wereld van New Power, symboliseren een voorzichtige verjonging en verbreding. Na decennia van neoliberalisme en marktdenken lijkt de maatschappelijke slinger zich weer in de richting van collectieve oplossingen te bewegen.

Bekijk hier wie in Nederland aan de touwtjes trekken, in de gehele Volkskrant Top 200 invloedrijkste Nederlanders. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden