Alibaba en de Chinese datarovers

De kooplust van de Chinezen wordt door internetgigant Alibaba gebruikt om privégegevens te verzamelen. De portemonnee is voor de overheid de beste sluiproute naar informatie.

Medewerkers van internetgigant Alibaba juichen bij de eindstand van het '11.11 Global Shopping Festival'. Beeld Kim Kyung-Hoon / Reuters

'Data zijn geweldig. Data helpen jou als consument, helpen de regering en het bedrijfsleven om alles beter te maken!' Helemaal lyrisch wordt de presentator van het Chinese e-commercebedrijf Alibaba op Singles Day, het grootste online-shoppingevenement ter wereld. Op 11/11 geeft China zich over aan 24 uur online winkelhysterie. Binnen elf uur was al meer dan 8,35 miljard euro verkocht, meer dan tijdens de hele Singles Day 2014.

De onvoorstelbaar grote hoeveelheid consumentendata die tijdens het evenement is verzameld, is even belangrijk als de omzetcijfers. Voor het bedrijfsleven, én voor de Chinese overheid. De staat moedigt e-commercebedrijven aan zoveel mogelijk data te verzamelen, ter voorbereiding van het sociaal kredietnummer waarmee de overheid in 2020 elke burger een score voor goed gedrag gaat geven.

Dat sociaal kredietnummer is niet alleen een indicatie voor financiële betrouwbaarheid, maar ook voor 'moraal' en 'socialistische kernwaarden' - dus ideologisch correct gedrag. 'De Communistische Partij hoopt op een systeem van volstrekte politieke controle in een open economie', zegt Anne Stevenson-Yang, hoofd onderzoek e-commerce van J Capital Research een adviesbureau voor investeerders in China.

'Verantwoordelijkheidsgevoel'

In januari begon een experiment van de Centrale Bank om acht e-commercebedrijven voorlopers op het sociaal kredietnummer te laten uitwerken. De vingeroefening van Alibaba is een dienstverleningsapp annex kredietscore Sesame Krediet. Sesame is gelinkt aan de digitale portemonee Alipay, de populaire betaalservice van Alibaba waar meer dan 400 miljoen Chinezen gebruik van maken. Tijdens Singles Day 2014 verwerkte Alipay 2,85 miljoen transacties per minuut. Dit jaar shopten de meeste Chinezen op Singles Day met hun mobiele telefoon: 70 procent betaalde met Alipay.

Alles wat een houder van een Sesame-account doet op Alipay - van de gasrekening betalen tot de aanschaf van een zak kattenbakgrit op Alibaba-shopsite Taobao - wordt in Sesame verwerkt in een kredietscore. Die is voor 30 tot 40 procent gebaseerd op data uit Alibaba-systemen, de rest komt van verschillende overheidsinstanties en zakenpartners van Sesame. Alibaba maakt er geen geheim van dat op Sesame sommige aankopen beter beoordeeld worden dan andere. Luiers wijzen op 'verantwoordelijkheidsgevoel' en onlinegamen niet.

Sesame geeft niet alleen punten voor winkelgedrag, maar ook voor privéinformatie. Hoe meer gegevens je prijsgeeft, hoe hoger de score. Je financiële staat van dienst, opleidingen, werkgevers en professionele netwerken: alles levert punten op. Dat is pas het begin, aldus Deng Yiming van Sesame in het tijdschrift Caixin. 'We werken aan data over je rijgedrag en de snelheid waarmee je op de computer typt.'

Sesame biedt toegang tot diensten, zoals auto's huren, hotels boeken en leningen afsluiten. Dat laatste is de krent in de pap, want financiële dienstverlening is voorbehouden aan staatsbanken. Via het data-experiment kan Alibaba die markt ook op. 'Financiële dienstverlening is een beleidsmatig grijs gebied, vandaar dat het bedrijfsleven de overheid zijn data geeft in afwachting van vergunningen', zegt Stevenson.

Digitale vorm van Big Brother

Wie een leninkje wil voor zijn bedrijf of vakantie, moet een Sesame-score van meer dan 650 punten hebben. Dat puntenaantal is slechts te bereiken met het vrijgeven van informatie over opleiding, werkgever en je professioneel netwerk op LinkedIn.

Het is niet de vraag of, maar wanneer politieke controle zich meester maakt van deze datatechnologie. De Chinese overheid zoekt naar een moderne versie van de dang'an, het papieren dossier waarin vroeger persoonsgegevens inclusief politieke opvattingen werden bijgehouden. Nu Chinezen niet meer aan een woonplaats en een werkgever zijn gebonden, heeft Peking een digitale vorm van Big Brother nodig.

'Tijdens de Olympische Spelen zijn systemen gemoderniseerd met gezichtsherkenningssoftware, registratie van identiteitsbewijzen en cameratoezicht om op noodsituaties te kunnen reageren. Nu bieden data de sleutel tot een open economie met totale politieke controle', zegt Stevenson-Yang.

Alleen aandacht voor de voordelen

Consumentengedrag is voor de overheid belangrijke politieke informatie. Een villa en een jaguar, of een stadsappartementje met een Chinees middenklasse automerk; kinderen op een exclusieve buitenlandse school, of naar een Chinese universiteit. Dit soort keuzen geven de overheid inzicht in de politieke normen van een sollicitant op een functie bij een staatsbedrijf, aspirantleden van de partij, of burgers die een paspoort aanvragen. Stevenson-Yang: 'Op elk moment dat een burger in contact komt met het systeem, wil de staat kunnen vaststellen of de overheid zich zorgen moet maken over dit individu.'

Actiegroepen die wijzen op gevaren van datamining kent China niet. Daar wordt nauwelijks gesproken over nadelige gevolgen voor de privacy. Er is slechts overweldigende aandacht voor de voordelen. Data delen wordt als 'leuk' gestimuleerd: voor Singles Day was er een spelletje om Sesame-scores online te delen met vrienden. Twee datingsites belonen mensen die hun Sesame-score als bewijs van betrouwbaarheid in hun profiel zetten, met prominentere plaatsen op hun websites. Vanaf 700 punten mag een Sesamegebruiker volgens de krant 21st Century Economic Herald een visumaanvraag voor Singapore of Luxemburg online afhandelen. Wie een lagere score heeft, of geen Sesame-account, moet naar een ambassade.

Op Singles Day promootte Alibaba Sesame stevig met 24 uur lang speciale aanbiedingen voor accounthouders. Alleen die shoppers die de inhoud van hun winkelwagentje op Alibaba's shoppingsites postten, mochten meedoen met een loterij.


Rock the World

Singles Day ontstond eind jaren negentig als studentikoze tegenhanger van Valentijnsdag. Op 11-11 vrolijkten vrijgezellen elkaar op met een presentje - met misschien een date als vervolg. Vooral voor mannen was Singles Day de laatste mogelijkheid geld aan zichzelf uit te geven. Op 12-11 gingen ze werk maken van een relatie en dat kost geld.

In 2009 deed Alibaba voor het eerst met 27 online-bedrijfjes mee aan Singles Day. Inmiddels vallen de Amerikaanse shopdagen Black Friday en Cyber Monday in het niet bij de krankzinnige verkoopcijfers uit China. Dit jaar wordt extra veel gekocht omdat mensen al weken van te voren hun keuze uit miljoenen aanbiedingen in hun digitale winkelwagentje kunnen leggen en op Singles Day zelf alleen nog maar hoeven afrekenen.

Rock the World is het motto: Alibaba wil laten zien hoeveel koopkracht Chinese consumenten hebben ondanks de kwakkelende economie en er zijn voor het eerst grote hoeveelheden buitenlandse merken te koop.

Afgezien van Alibaba doen ook andere online en offline retailers mee. Australische moeders klagen dat ze al dagen misgrijpen in de winkel omdat Chinese winkelwebsites zoveel babymelk hebben besteld voor Singles Day. Met vrijgezellen heeft Singles Day anno 2015 niet veel te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden