Algemene Beschouwingen: dit is vandaag het speelveld

We kijken woensdag en donderdag bij de Algemene Politieke Beschouwingen naar het spel, maar het draait uiteindelijk om de knikkers. Het kabinet heeft steun nodig van oppositiepartijen, want het komt zetels tekort in de Eerste Kamer. Waar is voor het kabinet wat te halen, welke oppositiepartijen stellen zich constructief op, wie schreeuwt er het hardst? Het speelveld geschetst.

Premier Rutte in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Het kabinet
De inzet van het kabinet is bekend. Op Prinsjesdag presenteerde minister Dijsselbloem van Financiën de plannen voor 2014 met daarin extra bezuinigingen ter waarde van 6 miljard euro. Het VVD-PvdA-kabinet steunt op drie pijlers die premier Rutte sinds dag één uitdraagt: overheidsfinanciën op orde, hervormen, en eerlijk delen. En wel in die volgorde. Hierin besloten liggen de marges die het kabinet voor zichzelf heeft gesteld.

Allereerst geldt de Brusselse afspraak om het begrotingstekort weg te werken, volgend jaar is de minimale inzet 6 miljard. Het kabinet meent die bezuinigingen zo te hebben ingevuld dat de economie er het minste schade door oploopt. Vooral een inventieve truc met stamrecht-bv's vult een groot gat, 2 miljard, van dat pakket. De onderhandelingsruimte is klein: elk gat dat valt, moet elders worden gevuld. Minder bezuinigen is geen optie, want dan wacht de toorn van de Europese Commissie.

Een tweede zijn de structurele hervormingen: inkorting van de WW, versoepeling van het ontslagrecht, verlaging van de pensioenopbouw, overheveling van langdurige zorg, jeugdzorg en thuiszorg naar gemeenten, afbouw van de hypotheekrenteaftrek. Hervormingen waarover het kabinet afspraken maakte met werkgevers en werknemers. Dat sociaal akkoord staat vooralsnog overeind, maar het kabinet lijkt bereid hierop te bewegen. Minister Kamp van Economische Zaken zei afgelopen weekend in Buitenhof dat het akkoord niet heilig is: er moet ook ruimte zijn om te onderhandelen met de oppositie.

Ten derde: eerlijk delen. Een harde eis van de PvdA in het regeerakkoord met de VVD. Het kabinet is gebonden aan het regeerakkoord en zal op dit punt niet veel willen bewegen. Premier Rutte spreekt over 'de ijslaag' waar de onderkant van de samenleving niet doorheen mag zakken. De redenering is dat lagere inkomens per definitie meer van de overheid afhankelijk zijn en daarom inkomenspolitiek onvermijdelijk is. 'Repareren voor de onderkant' is nodig om de ijslaag in stand te houden.

Op woensdag debatteren de Tweede Kamerfracties onderling en stellen vragen aan het kabinet. Premier Mark Rutte reageert op donderdag.

Premier Mark Rutte in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Coalitiepartijen VVD en PvdA
Gezamenlijk zijn de partijen het na een zomer lang soebatten eens geworden, maar met z'n tweeën zijn ze er nog niet. De vraag is: op welke punten kan het kabinet de oppositie tegemoetkomen? En hoe gaan de coalitiepartijen tot een nieuw compromis komen?

Beide partijen gaan niet toegeven op de 6 miljard aan bezuinigingen. PvdA-leider Diederik Samsom hamerde dinsdag nog maar eens op de afspraken die het kabinet heeft gemaakt met de Europese Commissie. In het voorjaar kwam eurocommissaris Olli Rehn de afspraken uitleggen in de Tweede Kamer. Volgens Samsom konden CDA, D66 en de ChristenUnie zich daar toen in vinden. Ook Zijlstra houdt vast aan de bezuinigingen. 'Als we de 6 miljard niet doen, krijgen we een boete van 1 miljard euro.'

Wel lijken de partijen van mening te verschillen over het belang van het sociaal akkoord. In de polder sprak het kabinet af dat hervormingen van WW en ontslagrecht pas in 2016 ingaan. Verschillende oppositiepartijen willen meer vaart maken. Volgens de PvdA, die erg hecht aan het mandaat van de polder, staat dat akkoord 'als een huis'. VVD-fractieleider Halbe Zijlstra meent dat in de uitwerking van het sociaal akkoord tot wetgeving aanpassingen wel mogelijk zijn. Oppositiepartijen zullen proberen dit verschil in het debat zo veel mogelijk uit te vergroten.

Over inkomenspolitiek zijn de partijen het eens, hoewel de VVD hier geen voorstander van is. Het is echter de essentie van de PvdA-deelname aan dit kabinet: als er crisismaatregelen moeten worden genomen, dan moeten de kwetsbaarsten zoveel mogelijk worden ontzien.

VVD-fractieleider Halbe Zijlstra. Beeld ANP
PvdA-leider Diederik Samsom. Beeld ANP

De constructieve oppositie: CDA, D66, ChristenUnie, GroenLinks, SGP
De oppositie blaast dit jaar zeer hoog van de toren, niet eerder stonden de partijen zo sterk ten opzichte van de coalitie. Zodoende zetten oppositiepartijen, van midden tot uiterst links en rechts, zo hoog mogelijk in. Er is immers echt iets om over te onderhandelen. Nu hervormen, roept D66. Laat die Brusselse afspraken toch los, roept GroenLinks. Geen extra belastingen, roept het CDA. Laat de gezinnen met rust, roept de ChristenUnie. Allemaal plannen die geld kosten of tornen aan het sociaal akkoord van kabinet en polder.

Deze 'constructieve' partijen roepen bijna net zo hard als de tegenpartijen PVV en SP, maar de fracties in het midden hebben één achilleshiel: ze willen geen verkiezingen, dan liever nog meedoen met het kabinet. Alleen de SP en de PVV zijn gebaat bij verkiezingen. Andere partijen moeten, afhankelijk van het aantal zetels dat ze hebben, voor zichzelf afwegen hoe lang zij hoog spel kunnen blijven spelen. Bij de beschouwingen is nog niet het moment om in te dikken, in de Kamer zal het bieden en overbieden zijn. Wie heeft het beste pakket voor de burger en wie kan het kabinet het meest kleineren?

Gezamenlijk zullen de oppositiepartijen optrekken, met koopkrachtplaatjes in de hand, tegen de lastenverzwaringen van het kabinet. Premier Rutte, van VVD-huize, zal worden ingewreven dat hij mensen opzadelt met een ongekend hoge lastendruk. De SGP, normaliter overheidsgezind, dreigde dinsdag met een stem tegen het Belastingplan. En de lastendruk is slechts één van de trefballen die de oppositie ter beschikking heeft. Ook nog in het munitiemandje: oplopende werkloosheid, dalende consumptie, aanhoudende economische malaise.

Wie op zoek is naar de knikkers in het spel zal goed moeten zoeken. Waarschijnlijk is het nog te vroeg voor fracties om te bewegen. Eerst gaan alle partijen de eigen plannen met hand en tand verdedigen en de anderen bestrijden. Op woensdag is het debat enkel nog tussen oppositie en coalitie. De beantwoording van het kabinet volgt op donderdag. Dan zijn alle posities geschetst en kan het onderhandelen beginnen, binnenskamers of bij de behandelingen van de afzonderlijke begrotingen in de komende maanden.

Oppositieleiders, in het midden CDA-leider Buma Beeld ANP

De flanken: PVV, SP, Partij voor de Dieren, 50plus
Uiterst links en rechts staan de SP en de PVV. Deze partijen willen liefst zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen. Afgelopen zaterdag demonstreerde de SP in Amsterdam met de slogan 'Basta!', de PVV protesteerde in Den Haag met de oneliner 'Genoeg is genoeg!' De toeschouwer die die mening deelt en dit kabinet graag ziet vertrekken, hoort mogelijk in de inbreng van deze partijen een alternatief dat hem of haar aanstaat. Echter, iedere zetel erbij in de peilingen voor de PVV en de SP is een extra reden voor andere oppositiepartijen om het kabinet niet te laten vallen.

Wilders en Roemer strijden om de kiezer en grijpen daar ieder podium voor aan, zo ook de Algemene Beschouwingen. De SP hoopt goede zaken te doen bij de gemeenteraadsverkiezingen in het voorjaar. De PVV hoopt op een nieuwe klapper bij de Europese Verkiezingen.

De 'kleintjes' Partij voor de Dieren en 50Plus (beide 1 zetel in de Senaat) spelen in de onderhandelingen met het kabinet nauwelijks een rol. Zij zijn met hun soms extreme standpunten aanjagers in het debat. Wat Marianne Thieme is voor de dieren, is Henk Krol voor de ouderen. Deze luizen in de pels bepalen niet de koers van een kabinet, maar kunnen wel effectieve stootjes uitdelen door op de juiste knoppen te drukken. Krols achterban groeit met de dag, hij is een meester in het verwoorden van het ongenoegen van ouderen. Zodoende kunnen andere partijen niet om hem heen. Thieme laat geen kans voorbij gaan om PvdA-leider Samsom te herinneren aan zijn Greenpeace-verleden.

Toch kunnen ook de kleinste fracties voor verrassingen zorgen, één Senaatszetel kan een groot verschil maken. In het voorjaar gaf de SGP met één zetel steun aan het woonakkoord. Wie weet waartoe de kleine partijen bereid zijn in ruil voor wisselgeld.

PVV-leider Wildes en SP-leider Roemer in de Tweede Kamer. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden