Al wat fladdert moet geturfd

Dit is het laatste teljaar voor de nieuwe vogelatlas. Die gaat volgend jaar verschijnen, en dat wordt tijd ook: de vorige volwaardige editie is een jaar of dertig oud.

Middelste bonte specht, spectaculair in opkomst Beeld Foto Juniors Bildarchiv

'Ah, een hoge broedcode,' roept Harvey van Diek van Sovon Vogelonderzoek Nederland, als we naar boven turend tegen de kont aan kijken van een zanglijster die op de rand van zijn nest staat.

Van Diek, een van de coördinatoren van de nieuwe vogelatlas van Nederland, had even daarvoor al voorgedaan wat hij doet als hij echt aan het tellen is voor die atlas. Hij stond stil, voor een zogeheten punttelling. Normaal gesproken duurt zo'n telling vijf minuten, waarin de teller noteert wat hij of zij hoort en ziet, qua vogels, vanaf een tevoren vastgesteld punt.

In de ene minuut dat Van Diek nu telde, noteerde hij een aantal algemene soorten, zoals koolmees, zwarte kraai, houtduif, merel, boomklever, boomkruiper, vink en pimpelmees. Maar als we verder door het 'kilometerhok' lopen komen daar nog allerlei soorten bij. Zoals twee grote bonte spechten, een waterhoen, een gaai en een nest van zanglijsters dus. En muizen, een eekhoorn, roodwangschildpadden en verschillende soorten libellen en vlinders - maar die tellen niet mee.

We bevinden ons om precies te zijn in kilometerhok 54 van atlasblok 4052, wat zo ongeveer park Brakkenstein in Nijmegen beslaat, op loopafstand van het kantoor van Sovon. In het kader van het tellen voor de nieuwe vogelatlas is heel Nederland opgedeeld in 1.685 atlasblokken van 5 bij 5 kilometer. Binnen die atlasblokken tellen ervaren vrijwilligers volgens een vast patroon alle broedvogels (in het voorjaar) en wintervogels (in de winter) die ze waarnemen.

Het tellen voor dit ambitieuze project begon in het najaar van 2012 en zal tot en met volgend jaar doorgaan. Zo moet een zo compleet mogelijk beeld ontstaan van de aantallen vogels en hun verspreiding door het land. Het is nog net niet zo dat alle vogels geteld worden, maar veel scheelt het niet. Met een omrekenmethode worden ook de aantallen in de ontbrekende kilometerhokken geschat.

Zeearend
De laatste vogelatlas werd gepubliceerd in 2002, maar dat was 'slechts' een broedvogelatlas. Het laatste landdekkende verspreidingsoverzicht van wintervogels dateert alweer van dertig jaar geleden. En de ontwikkelingen gaan snel in de vogelwereld, aldus Van Diek. 'De zeearend was er in 2002 nog niet, de kraanvogel was hier net voor het eerst, de middelste bonte specht, dat waren toen een paar stipjes op de kaart, net als de cetti's zanger.

'Anderzijds zijn er soorten waarvan ik denk: die halen de volgende atlas niet eens meer. Zoals de korhoen, de kuifleeuwerik, de tapuit en de ortolaan. Wat betreft de wintervogels: de opkomst van bijvoorbeeld de grote zilverreiger is nog aardig gevolgd, maar je wilt ook weten hoe het zit met verspreiding van soorten als kneu, grote gele kwikstaart en roek. We willen die verschuivingen vastleggen om veranderingen tijdig te signaleren in het kader van het natuurbeleid. Dat is het voordeel van een atlas; je ziet de verspreiding over het land, de verschuivingen daarin, en je kunt ze relateren aan veranderingen in het landschap en het beheer.'

Zomertortel
De atlasgegevens dienen ook als basis voor het beantwoorden van nieuwe onderzoeksvragen. Van Diek: 'Zoals: waarom gaat de zomertortel zo hard achteruit? En wat is er aan de hand met het paapje en de torenvalk?'

Na twee jaar tellen zijn een aantal opvallende trends zichtbaar. Het spectaculairst is de opkomst van de middelste bonte specht. Van Diek: 'Die verspreidt zich razendsnel vanuit het oosten en zuiden over het land.' En dat gaat niet ten koste van andere spechtensoorten, want ook die doen het goed, omdat de Nederlandse bossen ouder worden.

Sommige trends zetten zich in verhevigde vorm voort, zoals de achteruitgang van zowat alle boerenlandvogels in grote delen van het land en de opmars van de cetti's zanger. Van Diek: 'En bij de geelgors zie je iets heel interessants: hij gaat achteruit in grote delen van Nederland. maar verschuift flink richting noordoosthoek. Daar, in het Noordoosten, zijn de aantallen veel hoger dan voorheen.'

Inspanning
Het project vereist nogal wat inspanning van vrijwilligers. 259 van de 1.685 atlasblokken zijn nog niet 'geclaimd' door tellers. Vooral minder vogelrijke atlasblokken in Friesland, Groningen en Flevoland. Van Diek: 'Het is gek, er zijn meer vogelaars dan ooit, maar de nadruk ligt, merk ik, vaak op snelle prikkels, op het scoren van zeldzame, bijzondere soorten. Jammer genoeg is de interesse voor dit gestandaardiseerde telwerk, waarbij je ook let op koolmezen, ganzen en merels, minder.'

Ervaren vogelaars
Niet iedereen komt in aanmerking om mee te doen. Het tellen kan alleen gebeuren door ervaren vogelaars met veel kennis. Van Diek verwacht dat het uiteindelijk goed komt. 'Veel Sovon-tellers zijn inmiddels klaar met hun eigen atlasblok, zij nemen er misschien nog een ander blok bij in dit laatste teljaar. Maar het zou mooi zijn als er zich nog nieuwe, goede tellers melden.'

In kilometerhok 54 van atlasblok 4052 is het inmiddels een drukte van jewelste, van mensen en dieren. Van Diek: 'Dit lijkt dan misschien een lullig stadsparkje, maar hier zijn beslist leuke dingen gezien. De middelste bonte specht bijvoorbeeld, maar ook het vuurgoudhaantje, en een broedende bosuil.'

Verrassend leuk
Kauwen ook, zo blijkt als we via het 'kauwenlaantje' het park uitlopen. Wat Van Diek maar wil zeggen: 'Het kan nog verrassend leuk zijn, dat systematische tellen. Zelfs in de winter. Sommige tellers gaan dan in groepjes. Koffie mee, en na afloop erwtensoep eten en een biertje drinken.'

Beeld Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden