ReportageTata Steel

Al twee jaar geen kerstgeschenk bij Tata Steel. Dat was vroeger wel anders bij de Hoogovens

Nol Markx (links, 44 dienstjaren), Peter Uiterwijk Winkel (midden, 44 dienstjaren) en Alex van Luijn (24 dienstjaren) met het rode koffertje uit het kerstpakket van 1980. Beeld Jiri Büller
Nol Markx (links, 44 dienstjaren), Peter Uiterwijk Winkel (midden, 44 dienstjaren) en Alex van Luijn (24 dienstjaren) met het rode koffertje uit het kerstpakket van 1980.Beeld Jiri Büller

De kerstpakketten van vroeger bewezen dat je bij de Hoogovens-familie hoorde. Er werd aandacht aan besteed. Oud-werknemers en verzamelaars blikken terug op vervlogen tijden, nu het huidige Tata Steel voor het tweede jaar op rij helemaal niets uitdeelt.

Elk kerstpakket had zo zijn eigen magische eigenschappen, maar het pakket dat in december 1980 door de Hoogovens aan de duizenden werknemers en gepensioneerden werd uitgedeeld, overtrof elke verwachting.

Het bewijs ligt nu in een arbeidershuis in Velsen-Noord, onder de rook van het staalbedrijf. Het is een rood koffertje, met het vertrouwde Hoogovens-symbool, de zeester, op de bovenkant, samen met de namen Hoogovens en Estel, zoals het toenmalige samenwerkingsverband met het Duitse bedrijf Hoesch heette.

Het is niet zomaar een rood koffertje, zegt Peter Uiterwijk Winkel (65) – 44 dienstjaren bij Hoogovens – dit was het bewijs dat je bij de Hoogovens-familie hoorde. Je zag het rode koffertje bij de sportclub, mensen deden er boodschappen in en gingen ermee op reis. Nog steeds zijn er talloze mensen die het rode koffertje koesteren; als erfstuk van de overleden vader, of om papieren, brieven, foto’s of kinderspeelgoed in te bewaren.

‘Ik was net getrouwd en dan ben je dolblij met een kerstpakket waar een rood koffertje in zit’, zegt Uiterwijk Winkel. ‘Is het niet zo, Nol?’ Ook in de huiskamer: een knikkende Nol Markx (62) – 44 dienstjaren. ‘Zo ging je met elkaar om’, zegt hij, ‘als Hoogovens-familie. Je baas gunde je een rood koffertje. Maar nu is het anders, nu is het ieder voor zich. En dus geen kerstpakket meer.’

Want dat is de reden dat de twee oud-Hoogovens-werknemers mokkend bij elkaar zitten: de teloorgang van het kerstpakket, en nu al voor het tweede jaar op rij, hetgeen wel moet wijzen op een zeer bewogen 2020 voor Tata Steel.

Zowel Markx als Uiterwijk Winkel heeft in zijn huis een kamer ingericht als ‘Hoogovensmuseumpje’. Ze verzamelen beiden al jaren objecten gerelateerd aan hun voormalige broodheer. Op een prominente plek staan de talloze krijgertjes die in het kerstpakket waren terug te vinden, zoals puzzels, blikken, mandjes, speeldoosjes, koffertjes, wijn en kalenders. Voor hen zijn het tastbare herinneringen aan de jaarlijkse gulheid van hun inmiddels ex-werkgever.

Streep door het kerstpakket

Daarom winden Markx en Uiterwijk Winkel zich op over het communiqué dat al in oktober van de burelen van Tata Steel rolde. Directeur Hans van den Berg zette een streep door het kerstpakket, zo liet hij het personeel weten. Het waren moeilijke tijden, het bedrijf leed verlies en daarom moet ‘elk dubbeltje’ worden omgedraaid. ‘We waarderen jullie inzet en vakmanschap enorm’, schreef hij. ‘Het spijt mij dan ook te moeten meedelen dat er ook dit jaar geen kerstpakket zal zijn. Dat is erg jammer, want het kerstpakket is een teken van die waardering, voor onze medewerkers en hun familie.’

De verordening van de directie laat zich lezen als een veelvuldig gekopieerde formule. Wie de geschiedenis van het kerstpakket sinds 1976 tegen het licht houdt, kan vaststellen dat in geval van tegenspoed er een streep gaat door het jaarlijkse douceurtje. De gevoelstemperatuur van het staalbedrijf laat zich herkennen aan het ontbreken van een kartonnen doos.

In 2019: geen kerstgeschenk, want er was sprake van een staalcrisis. In 2011 kreeg personeel nog wel een pakket, maar de gepensioneerden, nabestaanden en arbeidsongeschikten van de staalfabriek definitief niet meer. Ondanks een oproer van de verenigde oud-Hoogovens-medewerkers werd dit hersenspinsel van de directie nooit meer teruggedraaid. ‘Uw besluit is wrang en getuigt van een algehele onverschilligheid tegenover mensen die zich vaak tientallen jaren hebben ingezet voor een staalbedrijf dat nog altijd tot de top van Europa behoort’, schreef de voorzitter van de Vereniging Oud Hoogovens Medewerkers (VOHM) in 2011 narrig.

En in 2009 sneuvelde het pakket vanwege de bankencrisis. In sommige jaren werd al vroeg in de kalender de vrees door de bedrijfsleiding verspreid dat door de slechte resultaten ‘een dierbare traditie’ onder druk kwam te staan, om in het najaar alsnog blijmoedig te claxonneren: het tij was gekeerd, het kerstpakket werd toch uitgedeeld.

In 1981 werd, ondanks de grote verliezen en de op handen zijnde breuk met de Duitse partner Hoesch, toch een kerstpakket verstrekt. Het thema: ‘overleven’. Nadat er in 1993 2.300 banen waren verdwenen en er miljoenen waren bezuinigd, volgde een jaar later de verlossende missive van de directie: ‘om uiting te geven aan de waardering’ kwam er weer een kerstpakket.

Kanteljaar

En nu, een novum in de bedrijfshistorie, krijgt het personeel voor het tweede jaar op rij geen kerstgeschenk en is 2020 een kanteljaar voor het staalbedrijf, in veel opzichten. Dit jaar leek alles wat het 102-jarige bedrijf kon overkomen in 365 dagen beslagen te liggen. Voor het eerst in lange tijd staakte het personeel. Topman Theo Henrar kon vertrekken en de Indiase eigenaar zette het bedrijf in de etalage, waarop de Scandinavische staalfabrikant SSAB serieus naar een overname kijkt. De coronacrisis haalde de auto-industrie onderuit, waar de vraag naar staal direct onder te lijden had. Er was dreiging van massale ontslagen.

En al die tijd was er onrust over de overlast die de tamelijk verouderde fabrieken dag in dag uit veroorzaken voor de omwonenden. De rechter tikte het bedrijf hard op de vingers vanwege de uitstoot van schadelijke stoffen. Er werden dwangsommen opgelegd. Er verschenen rapporten waaruit bleek dat longkanker in de omgeving van de staalfabriek veel meer voorkomt dan in de rest van Nederland.

De permanente aandacht voor alle vormen van overlast van de staalfabriek bracht het bedrijf ertoe afgelopen week bekend te maken honderden miljoenen euro’s te steken in het beperken van stank- en stofoverlast voor de omwonenden. Een flinke kostenpost voor het bedrijf, waar het geld toch al niet tegen de plinten klotst.

2020 was, kortom, niet het jaar van de IJmuidense staalfabriek.

Dus er is dit jaar wel iets meer begrip voor het uitblijven van het kerstgeschenk, zegt Gerrit Idema (59), 35 jaar bij Tata Steel, lid van de centrale ondernemingsraad (COR). Want er zijn grotere zorgen, zoals werkbehoud, het milieu en de toekomst van het bedrijf. ‘Maar dat wil niet zeggen dat het de mensen niet raakt’, zegt hij. ‘Er is hard gewerkt, en juist vanwege de financiële situatie en de coronacrisis zou zo’n kerstpakket belangrijk zijn. Als je dit niet begrijpt als management, dan begrijp je niet hoe de wereld in elkaar zit.’

Uitpakken met het gezin

Henry Robben, hoogleraar marketing aan de Nyenrode Business Universiteit, deed zelfs onderzoek naar ‘moderne bedrijven en het kerstpakket’. Hij zegt dat het kerstpakket ooit begon als tegemoetkoming, zodat de arme medemens in de donkere dagen van Kerst iets kon eten. De ‘bazen’ wilden wel dat hun werknemers in leven bleven, zodat ze na de winter weer aan het werk konden. Later is dat een kerstpakket geworden, voor moderne bedrijven. ‘Toen was het niet meer noodzakelijk, maar werd het een gift’, zegt hij. ‘Een mooi gebaar, een uiting van dankbaarheid. En als je dat ineens schrapt? Dan is dat een grote menselijke en sociale fout. Dan zeg je eigenlijk dat je iemand niet voldoende waardeert.’

Zoals Peter Uiterwijk Winkel nu het rode koffertje op de tafel in zijn huis in Velsen-Noord gewichtig neerzet, zo ging het tot voor kort ook met het kerstpakket, omringd met verwachtingsvolle blikken. In de eerste week van december kreeg elke werknemer een voucher, op drie plekken rond het bedrijf stonden containers klaar waar het pakket kon worden opgehaald. Gewacht werd tot het hele gezin compleet was, waarna veelal de vader thuis het pakket opende aan tafel, te midden van zijn geliefden.

Alex van Luijn (63), 24 dienstjaren, herinnert zich: ‘Het was een feest om thuis te komen met je kerstpakket.’ Wat volgt, is een vastberaden opsomming van de samenstelling, al was die elk jaar anders: kaas, vruchtensap, ragout en crackers, een cd met muziek van de Hoogovens-fanfare, koffiebonen, snoep, chocola en paté.

‘Een walhalla’, noemt Jaap van Dongen (76) – 38 dienstjaren – dit jaarlijkse geschenk, vooral vanwege het uitpakken in gezinsverband. ‘En kwalitatief was het altijd iets bijzonders. Je wist dat het zorgvuldig was uitgezocht, want het kwam van de Hoogovens. Dat het bedrijf zo veel moeite voor je deed, en dan dat uitdeelde.’

Elk jaar minder

Het rode koffertje gaat open en Uiterwijk Winkel haalt een verzameling textiel met Hoogovens-logo en bedrijfsfilms tevoorschijn om ze uit te stallen. Hij moet er de fles Vin de Pays de Vaucluse met Hoogovens-logo, uit het kerstpakket van 1986, voor opzijzetten. Markx weet dat in de periode 1978-1988 het kerstpakket deze rode wijn bevatte. Hij is de trotse bezitter van negen gedateerde exemplaren en mist alleen nog de jaren ’82 en ’84.

Namens het personeel was Henk Hamans (68) – 40 dienstjaren – jarenlang vertegenwoordigd in het overleg over het kerstpakket. Daar werd gesproken over de samenstelling en het thema, zoals film, barbecue of land van herkomst. Als de bijeenkomsten opeens werden afgelast, wist Hamans al dat het erom ging spannen, afhankelijk van het herstel van de economische malaise. ‘Je voelde het elk jaar minder worden’, vertelt hij. ‘Op den duur waren er geen thema’s meer en werden de pakketten kleiner.’

Alex van Luijn: ‘Hoogovens heeft zijn mensen altijd goed beloond, een echt sociaal bedrijf. De loyaliteit van de arbeiders is daardoor heel groot, zo’n kerstpakket hoorde daarbij. Maar het werd steeds minder, goedkoper, met minder aandacht samengesteld. En nu zijn ze zo afgegleden dat er al twee jaar geen pakket wordt verstrekt. Als ik dan lees dat er miljoenen zijn weggesluisd of aan bonussen zijn betaald, dan word ik daar niet vrolijk van. Dat is toch geen dankbaarheid tonen aan je werknemers, door jezelf te verrijken over hun rug.’

45 miljoen aan bonussen

Luijn doelt hiermee op onthullingen van het Noord-Hollands Dagblad, eerder dit jaar. De krant schreef dat personeel op de werkvloer wordt geconfronteerd met bezuinigingen, maar dat een stijgend aantal managers voor miljoenen aan bonussen ontvangt. Gezamenlijk ontvingen de senior leidinggevenden de afgelopen negen jaar voor 45 miljoen euro aan bonussen boven op hun salaris.

Volgens Nyenrode-hoogleraar Henry Robben komt het schrappen van het kerstpakket door zulke onthullingen nog harder aan. ‘Natuurlijk kan het zijn dat je wilt of moet stoppen met een kerstpakket’, zegt hij. ‘Maar geef dan aan welke partijen nog meer inleveren.’ Want als de werknemer moet inleveren omdat de aandeelhouder per se zijn winst op peil wil houden, dan weet hij wel hoe hard het personeel het komend jaar gaat werken. ‘Niet zo hard.’ Als Robben zelf baas zou zijn, zou hij dat nooit doen. ‘Dan zou ik mijn auto met chauffeur de deur uit doen. Of iets weghalen bij de mensen met de hogere salarissen, het management. En dat dan laten zien.’

‘Hoogovens heeft altijd de reputatie gehad de beste werkgever te zijn van de IJmond’, stelt Jaap van Dongen. ‘Maar de balans is weg. Dat zie je in de verhouding met de omwonenden en het milieu, met de provincie Noord-Holland als het gaat om toezicht, en nu ook met het personeel. Tata worstelt met zijn geloofwaardigheid als gesprekspartner.’

Frits van Wieringen (65), twintig dienstjaren, voorzitter van de COR: ‘Je kunt zeggen dat het familie- en het wij-gevoel de laatste tien jaar is afgenomen. Er is een nieuwe generatie aangetreden, met een ander gevoel, die niet voor altijd hier wil werken. Die gaan gewoon na vijf jaar naar een ander bedrijf.’

Goudkleurige hoedendoos

De rode koffer gaat dicht en Peter Uiterwijk Winkel gaat de trap op, naar zijn minimuseum, met in zijn kielzog Nol Markx. De objecten worden stuk voor stuk gewogen en gekeurd. Kop en schotels met het logo van Corus kunnen niet de goedkeuring wegdragen van Markx; het gaat om het Hoogovens-embleem. Tata Steel is sowieso uit den boze. Dan bukt Uiterwijk Winkel voor een van de pronkstukken van zijn verzameling, uit een nader te duiden kerstpakket: een goudkleurige hoedendoos, waarin vier kleine blikken passen, versierd met oude ambachten. Er wordt eensluidend geknikt: vroeger was alles beter, want moet je eens kijken wat je toen kreeg van de baas in je kerstpakket, een goudkleurige hoedendoos en een rood koffertje.

Uiterwijk Winkel: ‘Er was een stukje waardering, en dat is er niet meer. Zeg ik dat goed zo, Nol?’

Markx: ‘Ja, zo is het.’

Tata Steel zelf wilde geen vragen beantwoorden over het kerstpakket.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden