Al eeuwen meester in vreemde talen

Een boek met een oplage van duizend stuks is al een bestseller bij Koninklijke Brill. Juist door in een niche te opereren, houdt de wetenschappelijke uitgeverij al ruim driehonderd jaar stand.

Directeur Herman Pabbruwe (63) van Koninklijke Brill.Beeld Raymond Rutting

Hij noemt het de snoepkast. De kast waarin de allernieuwste boeken staan die Koninklijke Brill N.V. heeft uitgegeven. Daar ligt Corpus of Mesopotamian Anti-witchcraft Rituals, Volume II een verzameling van toverformules en medicinale teksten die werden geschreven in Soemerische en Akkadische talen.

'Al begrijp ik er nog niet de helft van, ik wil altijd wel weten hoe het eruit ziet', zegt Herman Pabbruwe (63), directeur van de wetenschappelijke uitgeverij in Leiden, terwijl hij het lijvige boek doorbladert. Brill is op de wereldmarkt de kleine concurrent van Oxford University Press en Chicago University Press. In de wereld van wetenschappelijke uitgeverijen neemt het een bijzondere positie in door zich vooral op de alfa en gammarichting te concentreren: taalwetenschappen, filosofie, kunstgeschiedenis, religie, sociale wetenschappen en ook wel biologie en wetenschapsgeschiedenis. Fameuze uitgaven van Brill zijn de Encyclopedie van de Islam (waarvan de eerste editie al in 1906 werd begonnen) en de uitgave van de Dode Zeerollen in 1992.

Bedrijf Koninklijke Brill NV 

Waar: Leiden
Sinds: 1683
Aantal werknemers: 130
Jaaromzet: 31 miljoen euro

Bestseller

Op de vergadertafel van Pabbruwes kamer liggen verdwaald ook nog enkele nieuwe boeken. Van The Boxer Codex een 16de eeuwse Spaans manuscript over de etnografie, geografie en geschiedenis in het westerse deel van de Pacific en Oost-Azië is er maar één in boekvorm gedrukt. Maar er ligt ook een nieuw exemplaar van het woordenboek van de klassieke en middeleeuwse Chinese taal. 'Dit moet de bestseller van 2016 worden', zegt Pabbruwe. Een bestseller? 'Nou, dan denk ik aan duizend verkochte stuks.' Hij is deze dag een druk man. De volgende dag wordt de aandeelhoudersvergadering gehouden. Om hen te vriend te houden heeft het bedrijf besloten de hele winst van 2,3 miljoen euro over 2015 als dividend uit te keren. 'Ik ben niet tevreden over de winst. Om te kunnen investeren moeten we 10 procent winst op de omzet kunnen halen. Dat is 3 miljoen euro bij een omzet van 30 miljoen .' Pabbruwe is sinds 2004 directeur van Koninklijke Brill. Behalve dat de aandeelhouders tevreden moeten worden gesteld, moet er ook voor worden gezorgd dat de 130 werknemers (honderd in Leiden en dertig bij buitenlandse vestigingen in onder meer Boston en Singapore) een boterham kunnen verdienen. Het is geen hobbyisme. Voor ieder boek dat wordt uitgegeven, moet een verdienmodel zijn. Het gaat niet om het laatste nieuws zoals bij de wetenschappelijke uitgevers Elsevier en Wolters Kluwer waar het resultaat van medische onderzoeken of juridische uitspraken binnen 24 uur moet zijn verspreid over de hele wereld. Bij Brill gaat het allemaal tergend langzaam. Hier worden nog reeksen gepland die pas over tien of twintig jaar geheel verschenen zullen zijn. Soms duurt het drie jaar na de eerste publicatie voordat een boek wordt gerecenseerd en de verkopen zijn laag: driehonderd tot vijfhonderd exemplaren.

Beeld raymond rutting

Digitalisering

Niettemin is het aantal uitgaven spectaculair. Jaarlijks geeft Brill duizend nieuwe titels uit naast 240 tijdschriften. De doelgroep is de absolute top van de wetenschappelijke wereld: universiteiten en grote bibliotheken. Hoogstens 2 procent wordt verkocht in Nederland.

Net als andere uitgevers ontkomt ook Brill niet aan de digitalisering. Maar het bedrijf heeft daar minder last van dan bijvoorbeeld de publieksmedia. In de wetenschappelijke wereld is de omwenteling bijna geruisloos gegaan, zo zegt hij. 'Uitgevers als Elsevier, actief in de bètasector, hebben die overstap al geheel gemaakt. 'Bij ons is de verdeling online en offline nu ongeveer fiftyfifty. Bij alfawetenschappen wordt nog vaak de voorkeur gegeven aan een fysiek boek in plaats van e-books. Maar dat neemt ieder jaar af.'

Exotische talen

Vanouds onderscheidt Brill zich van andere wetenschappelijke uitgevers door het specialisme van boeken in 'eigenaardige talen', een niche waaronder ook dode of bedreigde talen worden verstaan. In 1855 besloot Evert Jan Brill, de toenmalige eigenaar, het gebed Onze Vader in alle talen te publiceren waarvan hij de exotische lettertypes ter beschikking had: van het Grieks, Hebreeuws, Chaldeeuws en Samaritaans tot het Perzisch, Tartaars en Sanskriet. In het loodtijdperk werden later zelfs lettertypes vervaardigd in het Lydisch of Estrangelo. De meesterzetters van Brill begrepen niets van de talen, maar wisten wel de lettertypes te vinden. Maar de laatste meesterzetter ging eind jaren tachtig met pensioen. Een van de grote uitdagingen van de laatste decennia was het omzetten van die exotische tekens bij het digitaal uitgeven. Computerprogramma's begrepen de tekens van dode talen niet. Daarom heeft Brill in 2012 zelf software laten ontwikkelen waarmee een eigen letter is ontworpen. Deze letter heet nu 'De Brill' en zet de computerinstructies om in 5100 heldere schrifttekens. 'Hoe sneller de digitale ontwikkelingen gaan, hoe nieuwsgieriger wij worden wat we ermee kunnen doen', zegt Pabbruwe bijna strijdvaardig. Evert Jan Brill was overigens niet de oprichter van het bedrijf. Hij nam de uitgeverij in 1848 over van de familie Luchtmans die het bedrijf in 1683 in Leiden had opgericht als uitgeverij van oudheidkundige en religieuze werken in onder meer het Arabisch.

Arabistiek

Toen Brill bijna twee eeuwen later de baas werd, breidde hij de arabistiek snel uit en begon met een collectie oriëntalia. Meteen liet hij zijn naam beitelen in het toenmalige pand aan de Oude Rijn zodat het bedrijf zijn naam zou houden. De theoloog Adriaan van Oordt die het bedrijf in 1871 overnam, maakte er uiteindelijk een beursfonds van dat zijn niche zorgvuldig koesterde. De oplages bleven net zoals in de zeventiende eeuw beperkt tot maximaal 700 stuks. Maar de marges waren hoog. Daarnaast had Brill een eigen zetterij, binderij, magazijn en antiquariaat. Eind jaren tachtig raakte het bedrijf in de verliezen, waarna de zetterij, het magazijn en het antiquariaat sloten. Onder Reinout Kasteleijn directeur van 1994 tot 2004 en zijn opvolger Pabbruwe is het bedrijf gemoderniseerd waarbij al het andere werk naast het uitgeven is uitbesteed. Ook het assortiment werd uitgebreid. Zo werd onder meer Martinus Nijhoff overgenomen, bekend van publicaties op het terrein van grensoverschrijdend recht, zoals het internationale zeerecht. Brill haalt nu 40 procent van de omzet in de VS en 35procent in West-Europa. De toekomstige groei moet vooral komen van de markt in Azië, met name China, waar enorm veel vraag is naar wetenschappelijke en cultuur-historische informatie. Na 333 jaar is Brill nog altijd zelfstandig. 'Dat is geen doel op zich, maar we staan absoluut niet in de etalage', zegt Pabbruwe. Hij blijft nog twee jaar. Daarna wordt het tijd voor een jongere directeur die het bedrijf in een nieuwe tijd zal leiden. Eén ding weet Pabbruwe zeker. Ook dan zal er een snoepkast blijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden