'Al die protesten zijn het topje van de ijsberg'

Vladimir Poetin is sinds maandag weer president van Rusland. Een van zijn tegenstanders, de oligarch Michail Prochorov, gaat een partij oprichten, daarbij gesteund door zijn zus Irina. 'Er is veel onvrede.'

Toen Michail Prochorov zich - als eerste oligarch met politieke ambities sinds Michail Chodorkovski - in de strijd om het Russische presidentschap wierp, had hij heel wat argwaan te overwinnen bij het Russische publiek. Zijn oudere zus, de uitgeefster Irina Prochorova, die ook zijn charitatieve instelling leidt, hielp hem daarbij. 'Als u kandidaat was, stemde ik op u', zei de filmmaker - en bekend Poetin-fan - Michalkov, tegen wie ze het opnam in een televisiedebat.

Prochorova is ervan verzekerd dat er een nieuw Rusland aan de horizon gloort, maar het zal 'hard werken' vereisen, niet alleen maar protesteren. En het is niet zonder risico. 'Michail en ik beseffen dat dit een gevaarlijk project is.'

Het werk van het Prochorov Fonds richt zich vooral op de regio's. Waarom?

'Zoals u weet heeft meneer Poetin geld van de regio's weggenomen en de eerste zaken waar lokale autoriteiten vervolgens op gingen bezuinigen zijn onderwijs, cultuur en gezondheidszorg. Dus wij wilden die instellingen ondersteunen. Vooral moderne kunst, maar ook bibliotheken en theaters. Het gaat ons om een nieuwe generatie creatieve mensen die hun eigen instellingen kunnen creëren. Er gebeurt zoveel in de provincie waar niemand van weet - en dat is onze missie: hen helpen.'

Hoe verliep voor u de kennismaking met het politieke proces?

'Vanaf het begin was het duidelijk dat er een enorme hoeveelheid fraude was en dat er overal bestuurlijke druk op kandidaten werd uitgeoefend. In de regio's gebeurden erge dingen. Lokale autoriteiten verhinderden Michail campagne te voeren. Instellingen werden onder druk gezet, mochten zelfs geen ruimte aan hem verhuren. Als je dat van dichtbij meemaakt...

'Maar een positieve indruk houd ik over aan de mensen zelf. Zovelen kwamen uit het niets opdagen en wilden mijn broer steunen. Dat is interessant. Er wordt altijd gezegd dat Russen niet van succes houden. 'Niemand stemt op een succesvol en rijk persoon', hoor je dan. En opeens stemt 16 procent van de mensen op hem - als je uitgaat van de echte uitslag, de niet-officiële cijfers. En dat ondanks alle tegenwerking. Ik heb kunnen zien dat de Russische maatschappij veel beter is dan zij over zichzelf denkt. Mensen zijn klaar voor veranderingen. Het beeld dat het volk zo passief is, klopt niet. Al die protesten zijn slechts het topje van de ijsberg.'

Waar komt die plots geuite roep om verandering vandaan?

'Er is veel onvrede - economisch maar ook psychologisch. Het was een soort wonder dat de partij van Poetin, Verenigd Rusland, het bij de Doemaverkiezingen in december opeens zoveel slechter deed dan voorheen. Dat toont de mate van ontevredenheid in de Russische maatschappij.'

Toch wachten nu zes jaar Poetin en vijf jaar met een Doema waarin Verenigd Rusland nog altijd een meerderheid heeft.

'Ja, maar die tijd zullen we ook nodig hebben om systematisch werk te doen. De maatschappij is nog steeds verbrokkeld. Poetins bewind heeft alles gedaan om instellingen te vernietigen die in de jaren negentig waren opgedoken. En zonder het creëren van zulke instellingen, een nieuwe civil society, kunnen we over zes jaar nog steeds niets doen tegen het bewind. Dus daar moeten we hard aan werken en het niet laten bij 'Rusland zonder Poetin' roepen op straat. Je moet de basis creëren voor verdere ontwikkeling.'

Gelooft u dat verandering van het politieke klimaat onder Poetin mogelijk is?

'Als ons dat als samenleving lukt, dan hebben we over zes jaar een totaal andere situatie. Iedereen die dan president wil worden, zal moeten leren compromissen te sluiten met de samenleving. Maar dan moeten de Russische burgers zich wel verenigen rond positieve ideeën. Dit is een cruciale tijd. Als het ons niet lukt, dan zijn we gedoemd.'

Uw broer wil nu een partij oprichten. Klopt het dat hij vooral door jongeren gesteund werd?

'Natuurlijk waren jongeren positiever over hem, maar ook ouderen die geleden hebben onder de Sovjet-Unie. Er was ook geen alternatief: de andere kandidaten waren vooral decoratief en onderdeel van het systeem. Die leiders zijn al twintig jaar bezig en echt onderdeel van een Kremlinproject. Kunt u zich een politiek leider voorstellen die vijf keer verkiezingen verliest en nog steeds aanblijft? Dat is een klein beetje vreemd.'

Hoe zit het met Prochorovs programma? Is hij niet heel eclectisch?

'Hij is natuurlijk liberaal, maar in Rusland hebben al die categorieën, zoals links/rechts, liberaal of socialist, eigenlijk geen betekenis. Je ziet in West-Europa die traditionele scheidslijnen trouwens ook verwateren. Wat hij naar voren brengt, is heel belangrijk in het huidige Rusland. Zijn idee is dat hier voor het eerst de macht moet liggen bij de mens. Rusland is zo lang autoritair geweest, alles werd er steeds gedaan omwille van de macht - voor de heersers, niet voor de mensen.

'Het centrale idee is de democratisering en humanisering van de samenleving. Michails programma stelt de mens centraal. En hoe je de mens kunt steunen in zijn meest essentiële behoeften: respect, een veilige omgeving en alle andere dingen die je normaal gesproken democratische waarden zou noemen.

'Maar zo zal hij het niet vaak omschrijven, omdat dat woord in diskrediet is geraakt in de jaren negentig.

'Het is belangrijk voor een politicus om de juiste nationale retoriek te vinden. Dat doen ze in Frankrijk en Duitsland ook heel anders. Het zijn verschillende landen, met hun eigen tradities. Wij zijn nu ook op zoek naar de juiste sociale metaforen die de Russische situatie beschrijven. U moet begrijpen dat we nog altijd in de overgangsfase zitten van een autoritaire samenleving.'

Over Prochorovs relaties met het Kremlin is veel gespeculeerd. Poetin sprak positief over zijn kandidatuur en bood hem zelfs een baan aan in een nieuwe regering.

'Dat is de tactiek om hem te neutraliseren. Er zijn twee tactieken: of je vermoordt iemand, of je omhelst hem. Het effect is hetzelfde. Poetin is in veel opzichten een slimme man, op het gebied van intriges is hij heel ervaren. Daarnaast heeft hij een heel ongelukkige ervaring met Chodorkovski (de oligarch die volgens velen op last van Poetin werd veroordeeld toen hij politieke ambities toonde, red.). Dat creëerde een heel slechte indruk in de hele wereld. Daarna riskeerde hij het niet om dezelfde praktijk voort te zetten.

'Grappig genoeg wordt het Kremlin altijd gezien als een soort alomvattende macht, die alles beheerst. Als je daarvan uitgaat, zouden die grote betogingen ook onderdeel moeten zijn van een Kremlinplan. Maar dat is belachelijk. De hele mentaliteit in het land laat zien dat het Kremlin, ondanks al zijn macht, niet alles onder controle heeft.

'Mijn broer is niet bang om risico's te nemen, in dat opzicht is hij een harde. Beiden beseffen we dat het behoorlijk riskant is en gevaarlijk, dit project. Mijn broer is bezorgd over mijn veiligheid en die van mijn dochter. We zijn realisten. We begrijpen de moeilijke omstandigheden, maar we zijn de rivier overgestoken. Er is geen weg terug meer.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden