'Akrobat der Diplomatie' was architect Duitse eenheid

Hij werd een 'Meister der Diplomatie', genoemd, een ware 'Machtpolitiker' - want dat was hij ook. Hans-Dietrich Genscher, die donderdag op 89-jarige leeftijd thuis in Wachtberg-Pech overleed, was bovenal een van de architecten van de Duitse eenheid, na de val van de Muur. Helmut Kohl, zijn baas en bondskanselier, was destijds de grote gangmaker, maar Genscher speelde als ervaren minister van Buitenlandse Zaken ook een stevige rol bij de totstandkoming van het nieuwe Duitsland.

De voormalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Henry Kissinger (l) samen met Hans-Dietrich Genscher. Beeld ap

Het historische '2+4-Vertrag' uit 1990, waarin de hereniging werd geregeld met de voormalige bezetters, de VS, Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië, is grotendeels van zijn hand.

Daar ging een ander moment aan vooraf. Memorabel en historisch is de scene op het balkon van de toen nog West-Duitse ambassade in Praag op 30 september 1989. Genscher sprak daar duizenden vluchtelingen uit de DDR toe die hun toevlucht hadden gezocht op het terrein van de ambassade.

De vluchtelingen snakten naar een visum voor de Bondsrepubliek. Genscher, die de camera's bepaald niet schuwde, sprak de verlossende woorden: 'Wir sind gekommen, um Ihnen mit zu teilen, dass Ihre Ausreise...' De rest van de toespraak ging in gejuich verloren.

Kippenvel

Het was het gelukkigste moment van zijn politieke leven, vertelde hij vaak. 'Ik kreeg er kippenvel van', zei hij vorig jaar in het biografische interviewboek 'Mein Sicht der Dinge'. 'Het was een ongelooflijk ontroerend moment.'

Op dezelfde pagina vertelt hij aan interviewer Hans-Dieter Heumann dat hij de daaropvolgende snelle val van de Muur overigens niet voorzien had. Genscher was in Warschau toen de barricade tussen Oost en West viel. 'Bij het avondeten hoorden we dat de Muur was gevallen. Daar had niemand op gerekend. Dat het ook nog eens 9 november was, is ook heel memorabel.'

(9 november is een belangrijke dag in de Duitse geschiedenis: op die dag in 1989 viel de Muur. Op die dag in 1918 werd het Duitse keizerrijk ontbonden, in 1938 volgde de gruwelijke 'Reichskristallnacht', gericht tegen de Joodse burgers van Duitsland. Op 9 november 1923 was ook nog eens de 'Putsch' van Hitler in München mislukt.)

Genscher was zelf geboren in het oosten van Duitsland, wat toen, in 1927, overigens nog één land was. Als jongen werd hij al vroeg lid van de Hitlerjugend, in 1943 werd hij een zogenaamde Flakhelfer. Hij moest geallieerde bommenwerpers uit de lucht proberen te schieten. Dat hij in 1944 ook nog lid gemaakt van de NSDAP werd, de nazi-partij, gebeurde naar eigen zeggen buiten zijn medeweten.

Schrijver Malte Herwig schreef daar een aantal jaren geleden een boek over, dat ook in het Nederlands werd vertaald: 'De laatste lichting. Hoe Hitlers jongste partijgenoten uitgroeiden tot de elite van het moderne Duitsland.' Over Genscher vertelde hij twee jaar terug aan de Volkskrant: 'Ik heb uitgebreid met hem gesproken, maar zodra dat lidmaatschap ter sprake kwam, zei hij: 'Ik heb geen verzoek tot opname in de partij getekend. Daarna heeft hij het gesprek vrij bot afgebroken.'

De Duitse voormalige minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher. Beeld ap

Teruglezen

De Volkskrant sprak Hans-Dietrich Genscher in 2010 naar aanleiding van de viering van '20 jaar Duitse eenheid'. Duitsland presenteert zich twee decenia na de eenwording zelfbewuster in het buitenland, maar zoekt ook sterk naar vertrouwde ijkpunten. Lees hier terug hoe hij daar in 2010 over dacht.

Loepzuivere democraat

Genscher werd na de oorlog overigens een 'loepzuivere' (Herwig) democraat. Hij werd de grote man van de liberale Freie Demokratische Partei (FDP), hij zat liefst 33 jaar in de Bondsdag, het Duitse parlement. Zijn partij, relatief klein, speelde steevast een grote rol bij de vorming van coalities. Soms met de CDU, de volgende keer met de SPD. Met de laatste partij, onder leiding van Willy Brandt, vormde hij in 1969 een eerste verbond. Hij werd minister van Binnenlandse Zaken. In die functie bood hij zich in 1972 tijdens de Olympische Spelen van München als gijzelaar aan in ruil voor de gegijzelde Israëlische sporters. De Palestijnen sloegen het aanbod af.

In 1974 werd hij, onder Helmut Schmidt, minister van Buitenlandse Zaken. Hij werkte in deze hoedanigheid onder meer mee aan het sluiten van de zogenoemde Helsinki-akkoorden in 1975, waar (het communistische) oosten en het westen afspraken maakten over onder meer mensenrechten en samenwerking op economisch gebied. De kou trok die dagen enigszins uit de Koude Oorlog.

In 1982 wilde de FDP niet verder met de SPD. Genscher zette zijn werk als minister vervolgens in een andere kleurspoeling, in dienst van Helmut Kohl en diens CDU. Volgden de jaren van toenadering tot de DDR en de Sovjet-Unie ('aktive Entspannungspolitik' was het motto), met als hoogtepunt de Prager balkonscene en de Val van de Muur.

Helmut Schmidt (r) met Hans-Dietrich Genscher. Beeld epa
Ministers van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher, van het toenmalige West-Duitsland (l) en Jiri Dienstbier, van het toenmalige Tsjecho-Slowakije, knippen symbolisch in een hek tussen hun landen. Beeld ap

'Akrobat der Diplomatie'

In 1992 trad de de 'Akrobat der Diplomatie' terug als minister, in 1998 vertrok hij ook als parlementariër. Hij bleef actief op vele fronten. Geen politieke talkshow, of hij was er weleens gast. Geen enkel thema ging hij uit de weg.

Als erelid van de FDP zat hij altijd op de eerste rij bij partijcongressen. Vlak voor zijn dood heeft hij nog meegemaakt dat de FDP, die even op sterven na dood leek nadat de partij de kiesdrempel voor de Bonsdag in 2013 niet haalde, weer een wederopstanding beleefde bij diverse deelstaatverkiezingen.

De regering-Merkel loofde de politieke verdiensten van Genscher vrijdag uitbundig: 'Hij was een großer Europäer und großer Deutscher.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden