Opinie

Akkoord met Teheran gaat misschien wel werken

Er is, op het gebied van democratie en mensenrechten, veel mis met Iran. Maar er is niet méér mis met het gehate Iran dan met onze innig geliefde bondgenoot Saoedi-Arabië.

Beeld afp

Tot het moment suprème zelf enigszins buiten het zicht van de schijnwerpers vond vorige week een gebeurtenis plaats die niet minder verstrekkende geopolitieke gevolgen kan hebben dan wanneer het straks toch alsnog tot een Grexit komt.

Terwijl met Athene een akkoord werd gesloten waarvan iedereen die écht nadenkt weet dat het nooit gaat werken, omdat de Griekse staat te zwak en de Griekse samenleving te corrupt is om een cultuurkloof van anderhalfduizend jaar op bevel van Rutte en Schäuble in een paar maanden - u heeft als Grieken tot oktober de tijd om in Zwitsers te veranderen - ongedaan te maken, werd met Teheran een akkoord gesloten, dat misschien wel werken gaat. Omdat hiermee 'slechts' beoogd wordt het buitenlandbeleid van een land om te buigen.

Dat laatste is zeker niet makkelijk, maar altijd nog aanzienlijk makkelijker dan het eerste. Een 'Renversement des alliances' - dat is in het verleden wel vaker vertoond. Dat geldt niet alleen voor de beroemde ommekeer tijdens de Zevenjarige Oorlog, waarmee het begrip in 1756 ooit gemunt werd, toen de oude aartsvijanden Frankrijk en Oostenrijk zich met elkaar tegen Engeland en Pruisen verbonden.

De snelle wisseling van coalities tijdens de Napoleontische Oorlogen, de oversteek van Rusland van het Duitse naar het Franse kamp na het vertrek van Bismarck of van Italië tijdens de Eerste Wereldoorlog, Stalins switch van Hitler naar Churchill en vervolgens de Koude Oorlog: het is nadien wel vaker vertoond. Gewijzigde internationale omstandigheden, nieuwe gevaren: ze kunnen tot breuken in oude en het ontstaan van nieuwe bondgenootschappen leiden.

Zijn wij van de voorbodes daarvan nu ook in het Midden-Oosten getuige, met het nucleair akkoord met Iran? Voor de ideologische zeloten aan beide zijden stort nu een wereld in elkaar: voor de zwart-wit-denkende neocons (Neoconservatieven) in Washington als John Bolton, wier As van het Kwaad nu tot as is verkruimeld, even goed als voor hun islamitische geestverwanten in Teheran, die nu ook hun Grote Satan zullen moeten ontberen. Ofschoon ze - anders dan de neocons die al eerder dit jaar Cuba als geliefde baarlijke duivel verloren - gelukkig hun Kleine Satan voorlopig nog wel even mogen houden, mede dankzij de reacties van de Kleine Satan zelf.

Intellectuele hygiëne

Israël reageerde de afgelopen maanden volledig hysterisch, maar schijnt, nadat het daarmee bij Obama niets heeft bereikt, nu plotseling toch eieren voor z'n geld te kiezen: in ruil voor meer wapens van Washington houdt het zich mogelijk koest.

De Republikeinen schreeuwen moord en brand, maar het Witte Huis lijkt niet van zins zich daarvan veel aan te trekken. Uit democratisch oogpunt is dat dubieus, uit dat van intellectuele hygiëne minder. Volstrekt onbetrouwbaar: dat is het stempel dat de hardliners steevast op de Iraanse theocraten drukken. Wel, laat dat nu ook het stempel zijn dat graag omgekeerd wordt gehanteerd. Beide kampen kan mentaal niets ergers overkomen dan wanneer de ander zich aan afspraken houdt.

Zeker: of het akkoord gaat werken, weten we nu nog niet. 'The proof of the pudding is in the eating'. Maar om die te testen moet er wel eerst een pudding zijn.

Saoedi-Arabië

Voor alle duidelijkheid: er is, op het gebied van democratie en mensenrechten, veel mis met Iran. Maar er is niet méér mis met het gehate Iran dan met onze innig geliefde bondgenoot Saoedi-Arabië. Aan mensenrechten hebben ze daar nog veel minder een boodschap - hun strafrecht kon dan ook prima een inspiratiebron voor IS vormen - en voor democratie geldt hetzelfde. Rohani werd door de eigen bevolking gekozen, tegen de zin van de ayatollahs, maar die legden zich daar wel bij neer. In Saoedi-Arabië hoeft de koning dat niet, want in een absolutistische monarchie worden überhaupt geen presidentsverkiezingen georganiseerd.

En dan het steeds terugkerende terrorisme-verwijt: Iran zou de bron zijn van alle kwaad. Wel, de daders van nine-eleven, kwamen vrijwel allemaal uit Saoedi-Arabië, en kregen hun training in het Afghanistan van de soennitische Taliban - de aartsvijand van de sjiieten in Teheran, maar de heimelijke cliënten van Pakistan, die andere fijne westerse bondgenoot, die jarenlang onderdak bood aan Bin Laden. En dan is er ook nog dat IS, gefinancierd door sjeiks vanuit het Arabisch schiereiland, en mogelijk heimelijk ondersteund vanuit het Turkije van Erdogan.

Aan de basis van het oorlogsgeweld in het Midden-Oosten, waarvan wij in de vorm van vluchtelingenstromen ook de gevolgen merken, ligt, afgezien van de in zijn effecten rampzalige westerse bijdrage in de vorm van de opgelegde stichting van Israël, de eeuwenoude rivaliteit tussen Arabieren, Turken en Perzen, die zich op onontwarbare wijze met de niet minder eeuwenoude godsdienststrijd tussen sjiieten en soennieten heeft vermengd. Daarom wordt een Amerikaans-Europees akkoord met Iran door de anderen per definitie - ongeacht de strekking - met groot wantrouwen bezien. Moet het Westen het daarom laten?

Waar noch de nationale rivaliteit noch de religieuze verschillen als zodanig ooit zuilen verdwijnen, maar even duurzaam zijn als die tussen katholiek, protestant en orthodox - of tussen Fransen, Engelsen en Duitsers - in Europa, dient het Westen in beginsel geen partij te kiezen, maar altijd hen te steunen, die zich het meest gematigd gedragen, omdat een op machtsevenwicht gebaseerde vrede ook onze belangen het beste dient. Ook vanwege de strijd tegen de meest radicalen: IS.

Dus als Teheran nu - al dan niet onder zachte drang - even voor meer rede vatbaar is dan Ryadh, Ankara en Caïro (of West-Jeruzalem), bestaat er alle reden om dat te honoreren. Voor het creëren van stabiliteit in de regio vormt Iran namelijk evenzeer een onmisbare natie als de andere drie. Indien dat op den duur tot een omkering van allianties zou leiden, is dat niet principieel verkeerd (Iran was onder de ook bloedbevlekte sjah al eerder een westerse bondgenoot) - en de vrees daarvoor bij de andere drie zou ook hén tot matiging kunnen dwingen.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden