'AIVD zat ten tijde van MH17 niet in Kiev'

Nederlandse inlichtingendiensten waren niet vertegenwoordigd in Oekraïne toen de MH17 daar neerkwam. Dat heeft het radioprogramma Argos dit weekend bericht. Dit gegeven werpt mogelijk nieuw licht op de vraag waarom sommige luchtvaartmaatschappijen in de weken voor de crash van de MH17 het onveilige gebied in Oost-Oekraïne meden en andere, zoals KLM en Malaysia Airlines, niet.

In een veld nabij de rampplek word gezocht naar brokstukken van vlucht MH17. Beeld afp

In allerijl is volgens Argos na de ramp een AIVD-liaison naar Kiev gestuurd. Het zou gaan om een oud-werknemer van de dienst die al met pensioen was, zo vertelde een anonieme bron. Een andere bron bevestigt dat er in Kiev gaten gedicht moesten worden.

Het is bekend dat beide Nederlandse geheime diensten, de MIVD en de AIVD, momenteel op de top van hun kunnen presteren. Het ligt voor de hand dat vooral de militaire inlichtingendienst MIVD geïnteresseerd was in de situatie in Oekraïne. Een militair conflict aan de rand van Europa, met een grote geopolitieke uitstraling, is ook voor de krijgsmacht relevant. Maar de MIVD heeft ook andere zorgen: Mali, Somalië, Syrië en Irak bijvoorbeeld.

Bij de AIVD zorgt de aanhoudende dreiging van (teruggekeerde) Syriëgangers voor capaciteitsproblemen. Bovendien wijst de dienst erop dat het geen wettelijke taak is van inlichtingendiensten om mogelijke dreigingen voor vliegtuigmaatschappijen of andere bedrijven op te sporen. Deze inlichtingentaak, ook wel economische spionage, is op verzoek van de Tweede Kamer in 2002 uit de wet gehaald.

Toch kan de dienst vliegtuigmaatschappijen waarschuwen. In het najaar van 2013 had de AIVD inlichtingen dat rebellen in de Sinaï-woestijn over zogeheten manpads beschikten, draagbare wapens met luchtdoelraketten die vanaf de schouder worden afgevuurd. De geheime dienst informeerde verscheidene luchtvaartmaatschappijen die op Egyptische badplaatsen vliegen over de dreiging. Zij meden het gebied twee weken. Daaruit bleek ook dat het delen van dit soort inlichtingen een nationale aangelegenheid is: andere westerse maatschappijen bleven gewoon op de Egyptische kust vliegen.

Bevestigen noch ontkennen

De AIVD wil het bericht van Argos bevestigen noch ontkennen. Opvallend is dat uit informatie van het ministerie van Buitenlandse Zaken blijkt dat de ambassadeur in Kiev, Kees Klompenhouwer, een achtergrond in de inlichtingenwereld heeft. Van 2002 tot 2006 was hij directeur inlichtingen buitenland van de AIVD.

In 2012 wilde het kabinet-Rutte dit onderdeel van de dienst afschaffen. Een passage daarover werd opgenomen in het regeerakkoord. Na politieke druk zag het kabinet daar toch weer van af. Maar ook de buitenlandtaak is niet bedoeld voor economische spionage, zij is er enkel voor het inwinnen van inlichtingen voor de Nederlandse staatsveiligheid.

Wie in Nederland had de vliegtuigmaatschappijen moeten waarschuwen? Sommige reisorganisaties wijzen naar de inlichtingendiensten, andere noemen juist Buitenlandse Zaken. Er is geen luchtvaartautoriteit in Nederland, zoals de Engelsen of de Amerikanen die hebben. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) beveiligt objecten als vliegvelden en gebouwen en houdt de dreiging tegen Nederland in de gaten.

Typerend voor de onduidelijkheid is dat in het geval van de Sinaï-woestijn de AIVD de vliegtuigmaatschappijen informeerde. Dit deed de dienst onder meer omdat hij ontevreden was over de beschrijving van Buitenlandse Zaken over de situatie ter plekke. De NCTV op zijn beurt was ontzet dat de AIVD de maatschappijen waarschuwde en niet de NCTV zelf.

Drie dagen voor de ramp met de MH17, op 14 juli, praatten de Oekraïners een diplomatieke delegatie - met daarin een Nederlandse afgevaardigde - in Kiev bij over de veiligheid in het land. Daarbij zeiden ze dat een Antonov-toestel op 6,2 kilometer hoogte was neergeschoten. Een verslag van de bijeenkomst ging naar zes ministeries: Buitenlandse Zaken, Defensie, Veiligheid, Binnenlandse Zaken, Financiën en Algemene Zaken. Niet naar vliegmaatschappijen, gaf het kabinet vorige week toe, of naar het relevante ministerie: Infrastructuur en Milieu. Het kabinet weigert vooralsnog het verslag van die bijeenkomst openbaar te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden