ReportageToezichthouder geheime diensten

AIVD ontevreden over nieuwe toezichthouder die oordeelt over tappen, hacken en afluisteren

De AIVD is ongelukkig met de nieuwe toezichthouder TIB, die vooraf verzoeken toetst om te mogen tappen, hacken en afluisteren. De commissie zou te veel doorvragen, te streng toetsen en daarmee het werk bemoeilijken. Ook bij de militaire inlichtingendienst MIVD heerst onvrede over de assertieve manier waarop de TIB opereert. 

Het kantoor van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD).Beeld Getty Images

Dat zeggen verschillende betrokkenen. TIB-voorzitter Mariëtte Moussault erkent dat er ‘discussiepunten’ zijn, maar vindt dat de commissie ‘continu’ scherp moet blijven en dat de diensten ook ‘soms hun verlies moeten nemen’.

De TIB is sinds de invoering van de nieuwe wet voor inlichtingendiensten in mei 2018 toegevoegd als toezichthouder. De drie leden van de commissie toetsen vooraf of de inzet van speciale bevoegdheden, zoals hacken, rechtmatig is. Betrokkenen zeggen dat er een aantal terugkerende discussiepunten is tussen commissie en AIVD. 

‘Marginale toets’

De AIVD vindt dat de commissie erg gedetailleerd naar aanvragen kijkt en niet een zogeheten ‘marginale toets’ doet. Volgens AIVD-betrokkenen gaat de TIB daarmee op de stoel van de dienst zitten. Mariëtte Moussault, voorzitter van de TIB, daarover: ‘Natuurlijk wil de dienst liever dat wij een marginale toets doen. Maar dat is nooit de bedoeling geweest bij het opstellen van de wet en is ook in strijd met de regels van het Europees Hof. Wij toetsen ook op proportionaliteit en subsidiariteit en de dienst heeft zich nu eenmaal aan de wet te houden.’

Te veel doorvragen

Een andere ergernis bij de AIVD is het doorvragen van de commissie op afluisteraanvragen. Met name commissielid Ronald Prins, oud-directeur van digitaal beveiligingsbedrijf Fox-IT, zou vaak doorvragen naar technische details. Moussault: ‘We hebben de technische kennis in huis om goed te kijken wat de implicaties van een aanvraag zijn. Het doel daarbij is een minder grote inbreuk op de privacy van mensen.’

Bulkhacks

Concreet gaat het bijvoorbeeld over bulkhacks, waarbij de geheime dienst de gegevens van honderdduizenden of zelfs miljoenen mensen wil binnenhalen om die van een paar mensen te kunnen inzien. In 2018 wilde de AIVD zo’n bulkhack uitvoeren bij telecomprovider KPN. De TIB gaf geen toestemming. Moussault wil de specifieke casus niet bevestigen, maar zegt wel: ‘De diensten willen soms grote operaties doen. We hebben geen discussies over simpele taps, wel over middelen waarbij de privacy van honderdduizenden mensen op het spel staat. Kan het op een minder ingrijpende manier?’ Het argument van de AIVD dat een bulkhack soms nodig is omdat de dienst niet wil opvallen door andere middelen te gebruiken, begrijpt Moussault. ‘Maar dan haal je ook de info van meer mensen binnen.’ De TIB wil vervolgens weten wat er met die informatie gebeurt. Het komt voor, zegt Moussault, dat de AIVD lang wacht om verder onderzoek te doen. ‘Is het redelijk om de data van zoveel mensen een jaar lang ongemoeid te laten?’

Wat krijgen andere landen?

De TIB wil doorvragen op het delen met buitenlandse diensten. Bijvoorbeeld als de AIVD een bulkhack uitvoert en de gegevens daarna deelt met drie, vier of tien andere diensten. In de aanvraag vraagt de dienst nu enkel toestemming voor het hacken. Moussault: ‘Maar het delen met andere diensten betekent dat de privacyinbreuk groter wordt. We willen dat kunnen meewegen.’ AIVD-betrokkenen zeggen dat dit het werk van de dienst kan bemoeilijken. 

Bestanden koppelen

Ook vinden ze dat de TIB soms te dicht bij de werkwijze van de dienst komt, bijvoorbeeld bij de geautomatiseerde data-analyse. Dit is een verregaande bevoegdheid waarbij in databestanden wordt gezocht naar interessante verbanden. De TIB wil weten welke soort gegevensbestanden de AIVD en MIVD gebruiken en koppelen. De diensten hebben het idee dat de commissie hengelt naar informatie en nieuwsgierig is naar de databestanden. Moussault: ‘We willen het snappen.’

Ministeriële verantwoordelijkheid

Andere zorgen bij de diensten gaan over de ministeriële verantwoordelijkheid, het gebrek aan beroep tegen afwijzingen door de TIB en de soms hogere kosten omdat andere middelen nodig zijn. Omdat de TIB de rechtmatigheid toetst nadat de minister akkoord heeft gegeven, kan de commissie een al gegeven toestemming afwijzen. Lijdt de minister daardoor gezichtsverlies? Moussault: ‘Zeker niet. Een minister heeft anderhalf uur per week om alle aanvragen te behandelen. Wij hebben meer tijd en zijn met meer. We kijken dus gedetailleerder.’ 

Het kan voorkomen dat de Kamer achteraf vindt dat de geheime dienst onrechtmatig heeft gehandeld. Hoe zit het met de ministeriële verantwoordelijkheid als de TIB als onafhankelijk orgaan reeds toestemming heeft gegeven? De voorzitter ziet het bezwaar niet: ‘De minister maakt ook een politieke keuze voor het uitvoeren van bepaalde operaties. Daar treden wij niet in. De minister is politiek aanspreekbaar op die keuze.’ AIVD-betrokkenen suggereren een beroepsmogelijkheid als ze het oneens zijn met een afwijzing van de TIB. Moussault gelooft daar niet in. De TIB wijst ‘1 à 2 procent’ van de aanvragen af, zegt ze. ‘De honderdduizenden mensen wier privacy de dienst wil schenden kunnen ook niet in beroep gaan. Soms moet de AIVD ook gewoon z’n verlies nemen en erkennen dat het niet mag.’

De nieuwe wet is nu anderhalf jaar in gebruik. De TIB-voorzitter vindt dat de kwaliteit van aanvragen verbetert. ‘Maar we moeten continu kritisch blijven. We hebben meerdere malen ervaren dat we moeten beslissen over informatie die niet volledig is. En dat ontdekten we omdat we doorvroegen.’ De AIVD en MIVD zeggen in een reactie dat de nieuwe werkwijze een ‘proces van leren en bijsturen’ is. Een woordvoerder: ‘Discussie hoort daarbij. Die discussie heeft tot betere aanvragen van onze inzet geleid. Het onafhankelijke en scherpe oordeel van de TIB komt de kwaliteit van het werk van de diensten ten goede.’

Toezicht houden op inlichtingendiensten is als koorddansen in het duister

De Nederlandse inlichtingendiensten vervullen vaak ongezien een nuttige rol. Maar de onthulling over de succesvolle Nederlandse deelname aan een operatie tegen Irans nucleaire programma roept ook vragen op. Want hoe houdt de politiek toezicht op zo’n cyberaanval?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden