Interview Dick Schoof

AIVD-directeur Dick Schoof: ‘We zijn niet zomaar mensen aan het beschuldigen, op die school is echt iets aan de hand’

Eerder dit jaar waarschuwde de AIVD voor salafisme bij het Haga Lyceum. Nu ligt de inlichtingendienst zelf onder vuur. Bedrijft de AIVD geen politiek door mensen als ‘salafistische aanjager’ te bestempelen? AIVD-directeur Dick Schoof reageert.

AIVD-directeur Dick Schoof. Beeld ap

‘We moeten constateren dat we de maatschappelijke dynamiek niet voldoende hebben beheerst, gecontained’, zegt Dick Schoof, directeur-generaal van de AIVD. ‘Dat we niet voldoende gehoor hebben gegeven aan de gevoelens in de moslimgemeenschap.’

Onderwerp van gesprek is een vertrouwelijk ambtsbericht dat zijn dienst in januari opstelde over het Amsterdamse Cornelius Haga Lyceum. De inhoud ervan werd groot nieuws toen de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de gemeente Amsterdam begin maart een samenvatting naar buiten brachten.

‘Richtinggevende personen’ binnen het islamitische Haga Lyceum zouden de helft van het curriculum op de school aan de salafistische geloofsleer willen wijden. Ze zouden zich omringen met ‘salafistische aanjagers’ en banden hebben gehad met de aan IS gerelateerde terreurgroep Kaukasus Emiraat.

Onderzoek naar handelwijze AIVD

Woensdag werd bekend dat de toezichthouder op de geheime diensten een onderzoek instelt naar de handelwijze van de AIVD bij het Cornelius Haga Lyceum. De CTIVD gaat onder andere beoordelen of een in januari verstuurd ambtsbericht, waarin de school met salafisme en terrorisme wordt geassocieerd, goed onderbouwd is.

Het bericht miste zijn uitwerking niet. Bestuurders, politici en opiniemakers riepen om het hardst dat die ‘salafistenschool’, die ‘terroristenschool’, dat ‘haatpaleis’ de deuren moest sluiten. Waarin moslims dan weer de zoveelste aanwijzing zagen dat zij blijkbaar geen eigen school mochten hebben. Het Haga Lyceum kan volgend jaar op zeker 135 nieuwe leerlingen rekenen. Veel ouders zijn woedend over de manier waarop hun school zonder bewijs wordt aangepakt. ‘Pijnlijk’, noemde Schoof het eerder al, dat het bericht polarisatie in de hand heeft gewerkt.

Ook zijn eigen AIVD kwam onder vuur te liggen. Met welk doel was dat bericht verspreid? Kon de dienst zomaar beschuldigingen uiten zonder daar ook bewijzen bij te leveren? Bedreef de AIVD geen politiek door via ambtsberichten te ‘manipuleren’? En hoe kon het dat de Onderwijsinspectie na uitgebreid onderzoek tot een conclusie kwam die haaks leek te staan op de waarschuwingen van de AIVD?

Over zulke kwesties wil Schoof wel praten, zeker nu de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) een onderzoek aankondigde naar de handelswijze van de AIVD in deze casus. De CTIVD zal uitzoeken of er voldoende informatie is die het ambtsbericht ondersteunt, of het voor de nationale veiligheid nodig was om informatie te delen en of de verspreiding van namen van betrokkenen opwoog tegen de gevolgen daarvan.

Het gesprek, dat plaatsvindt in het AIVD-hoofdkantoor te Zoetermeer, moet echter wel ‘met meel in de mond’, waarschuwt Schoof. Zo verbiedt de wet hem over concrete personen te praten. Ook wil hij geen bronnen of werkwijzen van de AIVD prijsgeven.

In mei zei u op een congres van de Universiteit Leiden dat het nog te vroeg was om te concluderen of het ‘doel’ van het ambtsbericht is ‘bereikt’. Wat is dat doel?

‘We wilden de burgemeester, de NCTV, de Onderwijsinspectie en de ministeries van Onderwijs en Sociale Zaken zo informeren dat ze iets konden doen om de zorgelijke tendens op de school tegen te gaan.’

Adviseert u dan ook wát ze moeten doen?

‘Beperkt. In de klassieke leer geldt: wij leveren de inlichtingen, anderen bepalen wat ze ermee doen. Daar zitten wat nuances in, maar primair zijn wij geen adviseur.’

Heeft de AIVD aangestuurd op het openbaar maken van de ‘ernstige signalen’ uit het ambtsbericht?

‘Nee. Wij zijn er niet bij gebaat dat vertrouwelijke mededelingen openbaar worden gemaakt. Maar de NCTV en de gemeente mochten ze wel openbaren. Het ambtsbericht valt niet onder het staatsgeheim. In de politiek-bestuurlijke constellatie die ontstond, snap ik dat de partners daarvoor gekozen hebben. We hebben ook geen protest aangetekend en zelfs meegedacht over de formuleringen in de brief van de NCTV. Maar ik had liever gehad dat we in rust ons werk hadden kunnen blijven doen. Ons doel was niet om een discussie over deze school te ontlokken.’

Hoe kijkt u achteraf tegen die keuze aan?

Schoof begint aan een opsomming die hij uit zijn hoofd geleerd lijkt te hebben.

‘Eén. Het probleem is nu ruimschoots maatschappelijk en politiek geagendeerd. Dat is belangrijk.

‘Twee. We beogen dat jonge kinderen niet onder invloed komen van zulk gedachtegoed. Of we daarin geslaagd zijn, moet de toekomst uitwijzen.

‘Drie. Ons inlichtingenonderzoek naar salafistische aanjagers loopt door, dat is niet onder druk komen te staan.

‘Vier. We zijn niet zomaar mensen aan het beschuldigen. Mensen moeten erop vertrouwen dat onze conclusies gebaseerd zijn op inlichtingen. Dat betekent niet dat mensen op basis van ons werk opgepakt kunnen worden. Wij doen geen opsporing.

‘Vijf. Door de publiciteit ontstond het beeld dat wij het debat hebben aangejaagd, wat sommigen in de moslimgemeenschap als polariserend en discriminerend ervaren. Dat klopt niet. Polarisering en stigmatisering zijn in strijd met onze kernwaarden. Het gaat ons om de aanjagers, niet om moslims in het algemeen, de islam of de vrijheid van onderwijs.’

Hadden de ‘partners’ iets anders met uw informatie moeten doen?

‘Ik wil de partners niet de schuld geven. Wel denk ik dat we samen de moslimgemeenschap beter hadden moeten informeren. We hadden ze duidelijk moeten maken dat dit niet tegen hen was gericht. We wilden ze juist informeren wat er op en rond die school gebeurt. Zij moeten zich afvragen of ze dat willen.’

Dat is een andere toon dan dat gestrekte been waarmee het bericht naar buiten is gebracht.

‘Welk gestrekt been? De NCTV-brief, waarmee de signalen naar buiten werden gebracht, was heel genuanceerd.’

De Tweede Kamer riep direct dat de school dicht moest, Halsema dat de ‘richtinggevende personen’ moesten opstappen. Dat klinkt heel anders dan: ‘Ouders, pas een beetje op’.

‘Wij zeggen ook veel meer dan dat. Er is op die school echt iets aan de hand. Er moet wat gebeuren tegen die aanjagers.’

Die moeten weg?

‘Daar doe ik geen uitspraak over. Ik ga daar niet over. Ons doel is om de invloed van salafistische aanjagers te stoppen.’

De school krijgt er veel nieuwe leerlingen bij. U hebt dus een inschattingsfout gemaakt.

‘Ja, we hebben dus te weinig aandacht gehad voor de emoties binnen de moslimgemeenschap. Terwijl zich daar juist de grootste slachtoffers bevinden van de salafistische aanjagers die kinderen onder hun invloedssfeer proberen te krijgen.’

U noemt nu steeds de aanjagers als uw grootste zorg. Het ambtsbericht meldde ook banden met een terroristische organisatie. Klopt het dat die opmerking voor de dienst ‘een bijzaak’ is, zoals verschillende bronnen tegen ons zeiden?

‘Daar kan ik niets over zeggen.’

Hoe kijkt u ertegen aan dat de namen van zowel de ‘richtinggevende personen’ als die van de ‘salafistische aanjagers’ allemaal openbaar zijn geworden?

‘Die zijn niet via de dienst openbaar geworden. Dat ze wel zijn uitgelekt, is ongewenst. Wij zijn er nooit op uit om mensen met naam en toenaam aan te wijzen.’

Vindt u het niet problematisch dat mensen worden beschuldigd zonder dat er bewijs op tafel komt?

‘Wij hebben niemand beschuldigd.’

Vindt u dat echt?

‘Ja. We doen inlichtingenonderzoek, we constateren een zorgelijke ontwikkeling. Die delen we in een bericht. Alles is goed onderbouwd.’

Als u iemand een salafistische aanjager noemt, dan is dat toch een beschuldiging?

Schoof is een tijdje stil en kijkt naar plafond, dan: ‘Tja…’

Dat is geen neutrale term.

‘Laat ik het anders zeggen’, zegt hij met gesloten ogen. ‘In het ambtsbericht hebben we feiten opgeschreven. Die zijn gekoppeld aan mensen. Die mensen typeren we dan als aanjager. Wij beschuldigen ze niet, maar geven slechts de feiten weer. Iemand beschuldigen duidt op een strafrechtelijke zaak. Dat is niet ons werk.’

U kunt er met die kwalificatie ook naast zitten.

‘In theorie.’

Ligt u er nooit wakker van dat u dus mogelijk mensen ten onrechte brandmerkt?

‘We hebben in het ambtsbericht gezegd wat we konden zeggen. Daar lig ik niet wakker van. Ook nu niet. Punt.’

Directeur Soner Atasoy van het Haga Lyceum – een van de ‘richtinggevende personen’ – stelde in NRC dat de ‘tyfus-AIVD met tyfusbewijzen moet komen’. De NCTV noemt dat in een recente publicatie een bewijs dat de betrokkenen ‘zich juist afkerig en onverdraagzaam blijven opstellen tegenover de samenleving.’ Bent u dat met de NCTV eens?

‘Het was in ieder geval weinig respectvol.’

Is het ook niet enigszins logisch dat hij de tegenaanval kiest, nu hij door de AIVD wordt beschuldigd van banden met terroristen?

‘Hij weet wat hij heeft gedaan. En wij hebben dat in het ambtsbericht opgeschreven. Op basis van inlichtingen. Daar laat ik het bij.’

Uit een conceptrapport van de Onderwijsinspectie blijkt dat die na uitgebreid onderzoek geen bewijs voor antidemocratisch of salafistisch onderwijs heeft gevonden. Dat lijkt in strijd met uw ambtsbericht.

‘Het kan beide standhouden. De inspectie heeft een fundamenteel andere functie en een andere onderzoeksopdracht. En andere middelen.’

Paul Abels van de NCTV zei onlangs dat de AIVD ‘manipuleert’ door ambtsberichten met dit soort informatie naar buiten te brengen. De aanpak van het Haga Lyceum noemde hij ‘een geslaagde verstoringsactie’. Hoe past zo’n aanpak binnen transparant, rechtsstatelijk bestuur?

‘We willen iets bereiken, want we zijn niet gelukkig met personen die bij die school betrokken zijn. Het lijkt misschien of we aan gedragsbeïnvloeding doen, maar dat is niet zo. Wij willen andere partijen laten handelen. Zodat het proces rond die school stopt.’

Dat is toch gedragsbeïnvloeding?

‘Nee. Wij verschaffen partijen inlichtingen en zij kunnen daarmee verder.’

Bedrijft de AIVD hier geen politiek door een ambtsbericht te versturen waarmee zo’n school gesaboteerd moet worden?

‘Nee. Het is inlichtingenwerk. Een ambtsbericht wordt ook niet politiek geaccordeerd. Ik accordeer het.’

Wat vindt u ervan dat de CTIVD de handelswijze van de AIVD in deze kwestie gaat onderzoeken?

‘Als de toezichthouder besluit om de rechtmatigheid van het ambtsbericht te controleren, dan verzet ik mij daar zeker niet tegen. Dat kan overigens ook niet. Bovendien: we hebben vertrouwen in een goede afloop. Maar wat wij intern wel vervelend vinden, is dat de signalen die wij in deze zaak hebben afgegeven in twijfel worden getrokken. Die komen namelijk enorm zorgvuldig tot stand.’

Meer over het Haga Lyceum

Een bolwerk van salafistische indoctrinatie. Antidemocratisch onderwijs. Banden met terroristen. Stelt de AIVD. Niets van waar. Zeggen ze bij het Cornelius Haga Lyceum. De overheid speelt een ‘vuil spelletje’. Hoe zit dat? Een verwarrende zoektocht naar bewijs.

Ondertussen ligt er een rapport van de Onderwijsinspectie klaar om openbaar te worden. De inspectie vond geen signalen van salafisme, maar wel financiële malversaties en wanbeheer. Vanwege die laatste conclusies probeert de school publicatie van het rapport te voorkomen. Binnenkort volgt een uitspraak van het kort geding dat de school aanspande.

Podcast: Wat is er nou waar over het ‘salafistische’ Haga Lyceum?

De leerlingen van het islamitische Cornelius Haga Lyceum zouden volgens de AIVD salafistisch geïndoctrineerd worden. De politiek wil de school graag dicht hebben, maar waarom dan precies? Verslaggevers Tjerk Gualthérie van Weezel en Rik Kuiper deden er onderzoek naar en zijn in deze aflevering van het Volkskrantgeluid te gast om daarover te praten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden