AIVD: Complotten over kwaadaardige elites vormen ‘ernstige dreiging’ voor democratische rechtsorde

Dat staat in het jaarverslag 2022 van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) dat maandag werd gepresenteerd. Het idee dat een kwaadaardige elite er via de overheid, rechtspraak, media en wetenschap op gebrand is om Nederlanders ‘te onderdrukken, tot slaaf te maken en zelfs te vermoorden’ is op dit moment ‘het populairste extremistische narratief’, aldus de AIVD.

Gebeurtenissen als de coronapandemie, de stikstofcrisis en de oorlog in Oekraïne zouden door de elite worden gebruikt en verzonnen ‘als voorwendsel voor verdergaande controle'.

Hoewel de meeste aanjagers vooralsnog oproepen tot geweldloos verzet, vormen de complotten volgens de dienst toch een reëel gevaar. Het risico bestaat dat mensen op basis van de complotten geweld gaan goedpraten, zelf radicaliseren en tot geweld overgaan.

‘Ze leveren het frame dat er een ‘elite’ is die de vijand is, waarmee aanhangers in ‘oorlog’ zijn’, schrijft de AIVD. ‘Door de woordkeuze van sommige aanjagers ontstaat er bewust ambiguïteit die bij aanhangers tot gewelddadig handelen kan leiden.’

Parallelle rechtsorde en samenleving

De complotten veroorzaken daarnaast zoveel wantrouwen richting ministers, Kamerleden, rechters, politieagenten, journalisten en wetenschappers dat die beroepsgroepen in hun functioneren worden belemmerd. ‘Zulke ondermijning van democratische instituties kan de democratische rechtsorde in zijn voortbestaan bedreigen’, concludeert de dienst.

De AIVD wijst erop dat anti-institutionele extremisten vaak streven naar hun eigen, ‘parallelle rechtsorde en samenleving, onder meer met een eigen schaduwregering en eigen geld’.

De ondermijning door anti-institutionele extremisten valt voor een deel samen met de activiteiten van rechts-extremisten, die de overheid zien als marionet van ‘een joods complot’, en links-extremisten, die de overheid beschouwen als ‘onderdeel van het ‘kapitalistisch, autoritair systeem’. Hoewel hun ideeën verschillen, dragen deze bewegingen volgens de AIVD op hun eigen manier bij aan ‘de ondermijnende boodschap dat je de overheid en andere democratische instituties niet kunt vertrouwen’.

Cyberaanvallen en spionage

Een land als Rusland probeert misbruik te maken van het wantrouwen tegen democratische instituties om zo het Westen te verzwakken en verdeeldheid te zaaien. Cyberaanvallen, spionage en heimelijke beïnvloeding blijven daarbij onderdeel van het repertoire. Nederland is niet Ruslands belangrijkste doelwit in het Westen, maar als Moskou de kans krijgt worden ook in Nederland ondermijnende activiteiten ondernomen. Net als China en Iran probeert Rusland daarbij ook de Russische gemeenschap in Nederland in de gaten te houden of onder druk te zetten.

In het jaarverslag waarschuwt de AIVD dat de belangrijkste terroristische dreiging in Nederland nog altijd komt van ‘het mondiale jihadisme’ van Al Qaida en IS en andere aan hen gelieerde groepen, netwerken en individuele aanhangers. Vooral in de tweede helft van 2022 zag de dienst een toename van inlichtingen over plannen om aanslagen te plegen. De dreiging wordt daarom nu groter geacht dan in 2021.

De AIVD rekent zo’n vijfhonderd personen tot de jihadistische beweging in Nederland. Er zijn ook nog ruim honderd volwassen Nederlanders in het buitenland, de meesten van hen in Syrië en Turkije, die tot de beweging behoren.