Aimabel, arrogant en onnavolgbaar kind van de oorlog

Harry Mulisch laat een veelzijdig en omvangrijk oeuvre na dat vrijwel elk denkbaar genre omvat.

amsterdam Harry Mulisch, de 'Goethe van het Leidseplein' en de onbetwiste olympiër onder de Nederlandse literatoren, is zaterdag op 83-jarige leeftijd overleden. Hij stierf thuis in Amsterdam, in gezelschap van zijn familie, aan de gevolgen van kanker.


Met W. F. Hermans en Gerard Reve hoort Mulisch tot de succesvolste en meest gelezen auteurs van zijn generatie. De laatst levende van de 'grote drie' van de naoorlogse literatuur won in 1952 zijn eerste literaire prijs met de roman Archibald Strohalm.


In de daaropvolgende decennia bracht hij een uitzonderlijk veelzijdig en omvangrijk oeuvre op zijn naam. Het omvat vrijwel elk denkbaar genre (van reportages tot poëzie en toneelstukken) en leverde de schrijver alle grote Nederlandse onderscheidingen op, waaronder de Constantijn Huygensprijs, de P.C. Hooftprijs, de Multatuliprijs en de Prijs der Nederlandse Letteren.


De aanslag (1982), waarvan de verfilming door Fons Rademakers werd bekroond met een Oscar, maakte Mulisch ook een begrip in het buitenland. Van deze roman over de aanslag op een NSB'er in de Tweede Wereldoorlog werden wereldwijd een miljoen exemplaren verkocht. Een toneelversie van De aanslag, met Victor Löw in de hoofdrol, gaat op 27 januari 2011 in première in Mulisch' geboortestad Haarlem.


Mulisch werd geboren als zoon van een joodse bankiersdochter en een voormalig Oostenrijks-Hongaarse officier. In de bezettingsjaren collaboreerde zijn vader met de Duitsers, terwijl de familie van zijn moeder gedeporteerd werd. Zijn ervaringen als adolescent in de Tweede Wereldoorlog spelen niet alleen in De aanslag een rol.


In een reactie op zijn dood citeerde uitgever Robbert Ammerlaan van De Bezige Bij een uitspraak van Mulisch: 'Ik heb de oorlog niet zo zeer meegemaakt, ik bén de Tweede Wereldoorlog.' De oorlog vormt een rode draad door zijn werk, van de roman Het stenen bruidsbed, over het bombardement op Dresden, en De Zaak 40/61, over het proces tegen de oorlogsmisdadiger Eichmann, tot en met zijn laatste roman Siegfried, waarin hij de denkbeeldige zoon van Hitler opvoert. Ammerlaan: 'Thema's als schuld en onschuld, goed en fout en alle schemergebieden daartussen, hebben hem altijd beziggehouden.'


In 1992 verscheen Mulisch' magnum opus, De ontdekking van de hemel, door Jeroen Krabbé verfilmd als The Discovery of Heaven. De New York Times noemde de 900 pagina's tellende roman 'richly engaging' en 'dazzingly good', ondanks vermeende zwakheden in de compositie. En niettegenstaande de kritiek van de Duitse literatuurpaus Reich-Ranicki ('de magie ontbreekt'), werd het boek eveneens een verkoopsucces in Duitsland. In 2007 volgde de uitverkiezing van De ontdekking van de hemel tot het Beste Nederlandse Boek Aller Tijden.


Regisseur Frans Weisz, die de roman Hoogste Tijd (1985) verfilmde, roemt de gelaagdheid van Mulisch' verhalen: 'Elk element staat voor iets anders. Een huwelijk is nooit een gewoon huwelijk, met de naam van elk personage of elke locatie heeft hij iets bedoeld. Dat maakte het ook moeilijk om zijn boeken te verfilmen, al liet Mulisch ons daar volledig vrij in.'


Harry Mulisch oogstte gedurende zijn leven evenveel lof als kritiek. Zijn politieke stellingname in de jaren zestig, waarin hij zich een aanhanger toonde van het communistische Cuba, zijn dandyachtige optreden en zijn gebrek aan zelfrelativering waren vaak het mikpunt van spot en hoon.


Bij Mulisch' dood beaamde de schrijver Joost Zwagerman dat Mulisch door sommigen arrogant werd gevonden. 'Maar hij was juist enorm aimabel en benaderbaar. Uitspraken die hij over zichzelf deed, waren zelfspot en ironisch, al zag niet iedereen dat.'


Premier Mark Rutte noemde het overlijden van Mulisch zondag 'een groot verlies de Nederlandse literatuur. Hij was een echte intellectueel die desondanks het hart wist te raken van een groot lezerspubliek.'


Uitgeverij De Bezige Bij liet zondag weten geen extra boeken te laten drukken vanwege het overlijden van Harry Mulisch. De uitgever zegt voldoende exemplaren op voorraad te hebben, mocht de vraag in de boekhandels plotseling stijgen.


Vlak nadat zondagochtend het overlijden van de schrijver bekend werd, verschenen al tientallen reacties op de site condoleance.nl, waarvan sommige geheel in de geest van de meester: 'Een verlies is pas verloren op het moment dat we het vergeten zijn, jij zal altijd blijven.'


Harry Mulisch laat twee dochters na, Anna (1971) en Frieda (1974), uit zijn huwelijk met Sjoerdje Woudenberg, en een zoon, Menzo, uit zijn latere relatie met Kitty Saal. Menzo wordt geboren in het jaar van De ontdekking van de hemel, 1992 - volgens de auteur 'na 1927 definitief het wonderbaarlijkste jaar van mijn leven'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden