Aids doet Zimbabwe huiveren 'Stervende aids-patiënten liggen in hun eigen vuil'

Het platteland van Zimbabwe verandert in een sterfhuis. Het afgelopen jaar bezweken 130 duizend Zimbabwanen aan aids. De zieken trekken in groten getale van de steden naar hun geboortestreken....

Van onze verslaggever

Wim Bossema

ESIGODINI

Lucia Malemani geeft een cursus aan een stuk of dertig vrijwilligers. De plek is een dorre streek in het zuiden van het land. Een paar kale bomen geven nauwelijks beschutting tegen de brandende zon. De vrijwilligers zitten in groepjes bijeen. Ze bespreken hoe ze zwaar zieke aids-patiënten moeten verzorgen, hoe ze hun lijden kunnen verzachten. De meesten zijn oudere vrouwen en mannen.

De dichtstbijzijnde kliniek is op enkele uren lopen. Auto's zijn hier bijna niet. Familieleden brengen patiënten, als ze vermoeden dat de aftakeling is begonnen, naar de kliniek of naar het ziekenhuisje van Esigodini, ruim vijftig kilometer over een zandweg. 'Het ziekenhuis heeft zo weinig personeel en heeft het al zo druk met andere patiënten', zegt Malemani. 'De aids-patiënten worden zo snel mogelijk weer naar huis gestuurd.'

Zimbabwe telde in 1997 volgens de jongste gegevens van Unaids, de VN-aidsorganisatie, 1,5 miljoen seropositieven op een bevolking van ruim 11,5 miljoen. De zwaarst getroffen groep is die in de leeftijd van 15 tot 50 jaar: van hen draagt een kwart het aidsvirus HIV. Seropositieve moeders hebben 57 duizend kinderen besmet. Per dag stierven er vorig jaar 350 mensen. De laatste Zimbabwaanse schattingen zijn nog huiveringwekkender: 2 miljoen seropositieven en 700 doden per dag.

Met zo'n enorme omvang van de aids-epidemie zit er niets anders op dan het sterven zo humaan mogelijk te laten zijn, zegt Malemani. Zij coördineert een project voor thuiszorg in de wijde omtrek van Esigodini. Er hangt nog steeds een sfeer van schaamte en angst rond de ziekte, al is er geen familie meer die niet een of meerdere leden ten grave heeft gedragen.

'Vaak willen de patiënten er niet voor uitkomen. We moeten voorzichtig vertellen wat hun te wachten staat, wijzen op het gevaar dat zij voor hun seksuele partners vormen. We moeten de familie voorbereiden op een moeizaam stervensproces.'

In elk dorp is een commissie gevormd van plaatselijke ambtenaren, traditionele leiders en kruidendokters. De commissies hebben vrijwilligers geworven die bereid zijn de stervenden te verzorgen. Malemani vertelt hun wat HIV en aids precies inhouden, hoe zij het best met patiënten en hun familie kunnen omgaan en ze traint hen in een hygiënische verzorging en simpele, maar schone manieren om wonden te behandelen. 'Nu liggen de stervenden vaak in hun eigen vuil. Een goede verzorging is al een hele verbetering.'

In een dorp van honderd gezinnen liggen elf aids-patiënten te sterven. De andere drie dorpen in deze streek hebben elk vier stervenden. 'Waarschijnlijk zijn er meer, van wie we het nog niet weten. De jongeren komen uit de stad om hier dood te gaan. Er zijn dagen dat er drie of vier begrafenissen tegelijk zijn. Vroeger zouden de dorpelingen dan enkele dagen rouwen zonder het land te bewerken, maar dat kunnen ze zich nu niet meer veroorloven.'

Het stelt haar teleur dat vooral ouderen zich als vrijwillige verzorgers hebben aangemeld. 'De jongeren zijn de grootste risicogroep en zij willen het liefst zo min mogelijk met het probleem in aanraking komen. Veel ouderen hebben al kinderen aan aids verloren. Ze zijn beter gemotiveerd. Er voltrekt zich een grote cultuuromslag op het platteland. Mannen die hun zieke buurman wassen en op de pot zetten, dat was tot voor kort ondenkbaar. Dat was vrouwenwerk, maar een zieke man kan zich niet door een vreemde vrouw laten verzorgen.'

De vrijwilligers maken zich zorgen over hun eigen veiligheid. Ze vragen om handschoenen, maar die zijn er nauwelijks. 'Soms krijgen we een partij uit een ziekenhuis, maar meestal gebruiken we plastic zakken, de verpakking van suiker. Die zijn hier ook op. Ik raad hun aan zich goed te wassen. Soms komt er een verpleger langs met wat medicijnen, maar dat is niet vaak. Patiënten vormen een zware financiële last voor de familie. De dorpscommissie probeert ook daarbij te helpen.'

De schoonzus van mijnheer Ndlovu komt niet meer van haar ziekbed. Ndlovu zorgt voor zijn kleine nichtje. 'Ze hebben niets, zelfs geen voedsel of schone kleren. We hebben de moeder eerst naar het ziekenhuis gebracht, toen zij we naar de traditionele genezer gegaan, maar niets hielp. Wat kan ik doen? Ik ga elke dag bij haar langs en dan praten we over hoe dit heeft kunnen gebeuren. Ik haal brandhout uit de bush en dat is alles. Als ik nu maar zeep had zou het al beter gaan.'

Onder de vrijwilligers zijn twee n'anga's, traditionele kruidendokters en geestenbezweerders. De genezers hebben een vereniging die zich inzet voor de bestrijding van aids. N'anga's spelen een belangrijke rol bij de voorlichting, omdat de families op het platteland beter naar hen luisteren dan naar moderne verplegers.

Mark Bhebhe, een statige oudere man, en Adson Moyo, een jonge kruidendokter behangen met amuletten, krijgen veel seropositieve klanten, maar zij geloven niet dat zij aids kunnen genezen. Wel verkopen ze middeltjes tegen besmetting.

'Ik kan in mijn dromen zien wie er besmet is met het virus', zegt Bhebhe. 'Ik roep de geesten op en die vertellen mij welke geneesmiddelen goed zijn voor mijn klant', zegt Moyo. 'Daarna ga ik de bush in, zoek kruiden en wortels en maak daar een papje van. Daarmee kan ik het leven van de patiënten rekken.'

Ze vragen een kwartje voor een consult en als de behandeling helpt, laten ze zich betalen met een koe. Ze leven er goed van, want in veel gevallen treedt inderdaad een tijdelijke verbetering in de toestand van hun patiënten op. Ze zijn vooral naar de cursus van Lucia Malemani gekomen om wat te leren over condoomgebruik en de kennis van de westerse geneeskunst, zeggen ze. Ze doen niet mee aan het huisbezoek, want ze vrezen erop te worden aangezien als de patiënt sterft.

'Het is heel belangrijk dat we samenwerken met de traditionele genezers', zegt Malemani. 'Er zijn nogal wat mensen die in hun wanhoop naar hen toegaan en bereid zijn al hun vee te verkopen. In overleg moeten we dit soort praktijken inperken. Dan zijn traditionele genezers erg nuttig. De meesten geven toe dat ze HIV niet kunnen genezen, maar zij kunnen de symptomen helpen bestrijden en het lijden verminderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden