Agnes en de achterban, de soap over pensioen

Het pensioendossier is uitgegroeid tot een ware soap, met ruzies binnen FNV als rode draad. Hoe is het zover gekomen? En hoe gaat het verder? 'FNV Bondgenoten is uit op de scalp van Agnes Jongerius.'

Donderdag 24 december 2009

Het is een kille Kerstavond, die donderdag 24 december 2009. De temperatuur ligt rond het vriespunt, het miezert en de weerman waarschuwt voor gladheid. De meeste Nederlanders zijn thuis - bij hun vrienden en familie. Ruud de Kloe heeft andere plannen. Oké, hij heeft zijn vrouw beloofd het niet te laat te maken. Daar neemt ze genoegen mee. Ze weet dat wat hij gaat doen belangrijk is voor haar man, die in het dagelijks leven bij Shell in Pernis werkt. Het is zijn missie.


Op het Haagse Buitenhof treft De Kloe - een kalende vijftiger, met een Rotterdamse tongval en een vriendelijk gezicht - andere vertegenwoordigers van FNV-kadergroepen. Samen gaan ze naar het standbeeld van Drees. Want de godfather van de AOW moet geëerd worden in deze barre tijden, vinden ze. Met waxinelichtjes en vlaggen houden ze een wake. In de hoop dat de volksverzekering voor de oude dag nog te redden valt. Want, vindt De Kloe: aan de zekerheid van een goede oudedagsvoorziening mag niet zomaar worden getornd. Maar ook zij weten dan al dat het moeilijk wordt.


Waarom juist dit moment gememoreerd moet worden in het tot soap uitgegroeide pensioendossier? Volgens De Kloe - die in de bondsraad zit van FNV Bondgenoten en medeverantwoordelijk is voor de recente reuring binnen FNV - is dit het moment dat de FNV'ers op eigen houtje begonnen met actie. En dat de kloof met de top van de grootste vakcentrale van het land begon te groeien. Een paar maanden daarvoor stonden ze nog als een man achter 'tante Agnes', die in maart had verklaard dat zij, de voorzitter van vakcentrale FNV, de verhoging van de AOW-leeftijd van tafel had gekregen.


Aan het eind van 2009 was er van die eensgezindheid steeds minder over. De Kloe: 'We hadden kort daarvoor te horen gekregen dat de top van de vakcentrale niet meer geloofde in de actiestrategie. De acties in november waren bezocht door tienduizend man. Dat vonden wij veel. Maar nee, Agnes Jongerius vond het te weinig.' En dus restte hem niets anders dan zelf in actie te komen. 'Onze voorzitter Henk van der Kolk had ons gezegd: als jullie een betere AOW- en pensioendeal willen, moet je zelf met acties komen. Van onderop. Dus dat hebben we gedaan.'


Het resultaat: een tot op het bot verdeelde FNV. Deze maand bereikte de pensioenruzie een nieuw dieptepunt. Althans voorlopig, want het einde is ongewis. Zo leek het er in maart nog op dat de werkgevers, het kabinet en de onderhandelaars van de vakcentrales overeenstemming hadden over de uitwerking van het vorig jaar gesloten hoofdlijnenakkoord.


In april werd Jongerius luidruchtig teruggefloten door haar achterban. Begin mei kreeg ze - onder anderen van De Kloe - te horen dat een deel van de bondsraad van haar grootste bond, FNV Bondgenoten, vond dat ze moest opstappen. Een maand later zette ze haar handtekening onder het definitieve onderhandelingsakkoord.


En dat terwijl FNV Bondgenoten op hetzelfde moment een felle strijd tegen het plan begon. Inmiddels hebben Abvakabo FNV en FNV Bouw ook laten weten twijfels te hebben. De kritiek van pensioendeskundigen zwelt aan, en de spanning neemt toe. De FNV heeft de afspraak die gepland stond met Agnes Jongerius voor dit artikel twee keer afgebeld. Ook een deel van de andere geïnterviewden wil niet met naam genoemd worden. Want ze hopen nog steeds dat het akkoord te redden is - en vrezen met een verkeerde uitspraak het akkoord nog meer in gevaar te brengen.


Vrijdag 2 juli 2010

'Wat doet hij nu?' De Kloe kijkt verward naar de andere leden van de bondsraad, het parlement van de vakbond, en naar zijn voorzitter Van der Kolk. 'Hoor ik dit nu goed, gaat hij ons negeren?'


De Kloe zit in de vergaderzaal van het Utrechtse provinciehuis, dat speciaal is gehuurd door de bond voor deze bijeenkomst. Nog geen maand geleden heeft de FNV samen met de werkgevers een akkoord gesloten over herziening van het pensioenstelsel. Het is een hoofdlijnenakkoord, komende maanden moet het verder uitgewerkt worden. Maar de leden van FNV hebben al in een referendum hun oordeel kunnen geven. Ze zeggen massaal 'ja'. Toch heeft de bondsraad van FNV Bondgenoten zijn bedenkingen. Zo ergeren ze zich aan de vraagstelling in het referendum. 'Er werd heel duidelijk gezegd: als u tegen stemt, is dat heel slecht voor u', zegt er een.


'En de opkomst van het referendum was zo laag, dat wij het niet representatief vinden', zegt De Kloe. En dus betogen hij en zijn medestanders die vrijdag de hele dag: 'Wij, als bondsraad, moeten tegenstemmen.' Hij heeft er best begrip voor dat mensen langer door moeten werken als de levensverwachting stijgt. Maar, stelt hij, het moet mogelijk blijven om met een goed pensioen op je 65ste te kunnen stoppen. Met het SER-akkoord, dat in september 2009 net niet doorging omdat de werkgevers de stekker eruit trokken, had hij nog kunnen leven. 'Maar dit hoofdlijnenakkoord is duidelijk alleen een verslechtering. FNV is achteruit aan het onderhandelen. Daar willen wij niet aan meedoen.'


Zijn betoog heeft effect. Als het tijd wordt om te stemmen in de grote vergaderzaal, ziet hij de meerderheid van de 89 handen omhoog gaan bij het voorstel om 'tegen' te zijn.


De blijdschap over deze overwinning maakt meteen plaats voor verwarring. 'Ik heb kennis genomen van jullie mening. Maar ik ga toch voor stemmen binnen de vakcentrale', zegt Van der Kolk, verwijzend naar de uitslag van het FNV-referendum.


'Dat kan helemaal niet. Hij mag ons niet negeren', zeggen De Kloe en de andere leden van de bondsraad tegen elkaar. Toch vinden ze het te ver gaan om hun voorzitter meteen weg te sturen. 'We hebben hem heel duidelijk gemaakt: Henk, dit doe je niet nog een keer. En als je het wel doet, sturen we je weg. Die boodschap heeft hij heel duidelijk begrepen.'


Maart 2011

'Er zijn twee hardlopers in dit team', denkt een van de FNV-voorzitters, die anoniem wil blijven, begin maart. En dat baart hem zorgen. Want ze lopen in tegengestelde richting. 'Eentje loopt keihard richting een akkoord. En de andere loopt er keihard van af', zegt hij wijzend op Henk van der Kolk en Agnes Jongerius.


Afgelopen weken is de onrust binnen de FNV-bonden toegenomen. Al maanden wordt er druk onderhandeld over de uitwerking van het hoofdlijnenakkoord. Maar hoe het precies verloopt? De voorzitters weten het onvoldoende. De eerste concepten zijn uitgelekt, en de reacties zijn niet mals binnen FNV Bondgenoten. De tegenstanders vinden dat de risico's te veel bij de werknemers worden gelegd en hekelen het feit dat de onzekerheid over de uiteindelijke pensioenuitkering toe zal nemen. Bovendien ergeren ze zich aan de communicatie van de vakcentrale. 'Waarom moeten we dit via de media vernemen? Telkens als er iets gelekt wordt, zegt de vakcentrale dat de berichtgeving niet klopt. Maar het klopt wel, ze liegen ons voor', zegt een van de FNV-kaderleden.


Langzaam dringt het bij de FNV-voorzitters door dat dit weleens helemaal fout zou kunnen gaan. 'We hadden onze inzet scherper moeten formuleren. We hebben de onderhandelaars, oftewel Jongerius en Peter Gortzak, met een onduidelijk mandaat op pad gestuurd en we hadden beter moeten opletten', zegt een van hen achteraf. Het onderhandelingsproces was een doordenderende trein geworden, en het was te laat om aan de noodrem te trekken.


Ook bij VNO-NCW is de onrust toegeslagen. Vanaf januari zien ze 'de machtsstrijd binnen FNV als grondmist optrekken'. Hoewel de werkgevers inschatten dat Van der Kolk het lef niet heeft om de pensioendeal op te blazen, nodigen ze de pensioendeskundige van deze bond wel uit om mee te praten. 'Dan maken we ze medeplichtig', is het idee. 'Hun pensioendeskundige Willem Noortman was laaiend enthousiast over onze plannen, maar werd zoals het in de communistische traditie van Bondgenoten betaamt, teruggefloten', zegt een andere betrokkene. 'Het gaat niet meer om de inhoud. Van der Kolk is uit op de scalp van Jongerius', stelt hij. Volgens Van der Kolk is dit verhaal 'volstrekte onzin'.


Donderdag 9 juni 2011

Het is iets voor twee uur en Henk van der Kolk, voorzitter van de opstandige bond FNV Bondgenoten, rijdt deze zonnige middag Amsterdam-Sloterdijk binnen. Vandaag is D-day voor het pensioendossier. De maandag ervoor hebben de voorzitters van de negentien FNV-bonden elkaar voor het laatst gezien. En iedereen weet dat het moeilijk gaat worden die dag.


De onderhandelaars hebben duidelijk gemaakt dat er niets meer uit te slepen valt. Ze voelen zich opgejaagd door de tijd. Ook de meeste andere FNV-voorzitters zien geen heil meer in overleg. 'We waren in cirkels aan het praten.' Daar komt bij: als het niet snel lukt een deal te sluiten met het kabinet en de werkgevers, dreigt minister Kamp (Sociale Zaken) de verhoging van de AOW- en pensioenleeftijd er op eigen houtje door te drukken. Van die 'kale' variant gruwen de FNV-onderhandelaars.


Van der Kolk is niet onder de indruk van dit dreigement. Nog één belletje waagt Van der Kolk voorafgaand aan de FNV-vergadering. Hij belt Niek-Jan van Kesteren, de directeur van de werkgeversorganisatie VNO-NCW. 'Hij had me de weken ervoor geregeld gebeld. Met de vraag of we niet konden praten. Hij vreesde voor de toekomst van het poldermodel. Ik verwees hem telkens door naar de FNV-onderhandelaars. Ik wilde hem die donderdag een seintje geven dat ik 'nee' zou zeggen. Toen werd hij boos.'


Van der Kolk vindt dat hij die dag niet anders kan. Oké, geeft hij toe, hij had misschien eerder aan de bel moeten trekken en zeggen: 'Agnes, ga nu eens weg onder die Haagse kaasstolp. Kom nou eens thuis bij je eigen achterban om uit te leggen waar je mee bezig bent.' Maar de onderhandelaars hadden ook veel beter naar hem moeten luisteren, vindt hij. 'Pas in de laatste fase konden we aan de bel trekken. Telkens werd als reactie op onze kritiek gezegd: dat gaan we oppakken. Maar het enige wat er veranderde, was her en der een woordje. En dat terwijl de kritiek over fundamentele punten ging.'


Dus staat de uitkomst van de vergadering op die donderdag al vast. Terwijl de voorzitters van de FNV-bonden binnendruppelen in de vergaderzaal op het Amsterdamse kantorenpark, worden in het Utrechtse hoofdkantoor van FNV Bondgenoten de persberichten al klaar gemaakt met de boodschap: 'Nee tegen het pensioenakkoord.'


Toch besluit Jongerius die avond naar Den Haag af te reizen naar de werkgevers. Om hen te melden dat het akkoord door kan gaan. Terwijl Jongerius onderweg is, bespreken de werkgeversvoorzitters en - onderhandelaars wat ze gaan doen tijdens een etentje. De vraag die in het Haagse restaurant Het pleidooi op tafel ligt is: gaan we nog in zee met FNV? Immers: in het najaar van 2009 besloten de werkgevers zich op het laatste moment terug te trekken uit een eerdere pensioendeal, omdat ze niet geloofden dat FNV uiteindelijk zou leveren. Dat leverde hun de benaming 'tuig van de richel' op - uit de mond van een woedende Jongerius.


De werkgevers besluiten ditmaal door te zetten. Het is dit of niets, redeneren ze. 'Maar toen we terugkwamen zagen we Van der Kolk al op alle zenders verkondigen dat hij het een slecht akkoord vond, en dat hij zijn leden zou adviseren om bij een referendum tegen te stemmen', zegt een betrokkene. 'We hebben vervolgens Agnes gevraagd: als jij je handtekening zet onder dit akkoord en het wordt definitief, zit FNV Bondgenoten er dan - als onderdeel van koepelorganisatie FNV - juridisch ook aan vast. Zij zei: 'Ja.'' En dus zetten de werkgevers door.


Maar gerust op een goede afloop zijn ze niet.


Eind juni 2011

'Ik maak me zorgen. Grote zorgen', zegt een van de FNV-voorzitters. Het is bijna drie weken na het afsluiten van het principeakkoord en de sfeer binnen de FNV is nog altijd gespannen. Het akkoord lijkt de strijd om de beeldvorming al bijna te hebben verloren. Toch doet onder meer Abvakabo FNV, die het resultaat ook onvoldoende vindt, nog verwoede pogingen het opstandige FNV Bondgenoten binnen boord te halen. Of ze zullen slagen? De eis van FNV Bondgenoten dat het hele document van tafel gaat, gaat de andere partijen echt te ver. Maandag praten ze weer.


'Als onze vakcentrale niet in staat is om op zo'n wezenlijk dossier een akkoord te sluiten, dan hebben we een gigantische crisis', zegt een FNV'er. Meer wil deze bestuurder er niet over kwijt. 'Het is een fragiel spel. We gaan ervan uit dat de werkgevers en het kabinet veel waarde hechten aan een akkoord met ons, maar we moeten onze hand ook niet overspelen.'


Wat er fout is gegaan? 'Uiteindelijk was het voor een belangrijk deel de communicatie', concludeert menigeen. 'Het is een heel emotioneel onderwerp, dat hebben we onderschat. Bovendien kwam er bij de verschillende bonden een heel eigen dynamiek op gang.'


Hoe het ook zal eindigen, één ding laat het pensioenprobleem duidelijk zien, concludeert Edith Snoey, de voorzitter van Abvakabo FNV. 'De vakcentrale is toe aan vernieuwing. Het huidige overlegmodel leent zich niet meer voor zulke processen', vindt ze. Want in feite maken de grote bonden de dienst uit. 'We moeten snel toe naar één FNV, die georganiseerd is naar sectoren of beroepsgroepen.'


Ook Van der Kolk trekt die conclusie. Hij wil één FNV waarbij de top dichter bij de leden zit. Ook de organisatie van de polder, met overlegorganisaties zoals de Stichting van de Arbeid en de Sociaal Economische Raad, is aan vernieuwing toe, stelt hij. Niet dat hij dat 'met zijn 61,5 jaar' nog gaat meemaken, want dit is zijn laatste termijn. 'Het is aan een nieuwe generatie om de polder uit te vinden. Ik help ze graag op weg.'


Uit interview. Het kabinet is gevallen, de sociale partners trekken de regie weer naar zich toe. 'Ik laat het resultaat liever zien als het zover is. Ik ben voorzichtig geworden. Maar ik zeg wel: reservetijd moet je goed gebruiken.' 29 maart 2010


De werkgevers hebben de stekker uit het SER-overleg getrokken.


30 september 2009


Na lang beraad over een crisisakkoord. Toenmalig minister Donner wilde de AOW-leeftijd verhogen. Het compromis: de SER zoekt een oplossing.


24 maart 2009


Uit interview. Haar achterban reageert boos, omdat ze haar toon na 'teleurstellende' acties matigt.


18 december 2009


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden