Agenten die stenen gooien naar agenten

Het 'revolutiejaar' 1968 verliep in Amsterdam opvallend rustig. Kwam dat door de Groep IJzerman, die met overgave infiltreerde in het actiewezen?

Op een vrijdag in het najaar van 1967, over de precieze datum lopen de herinneringen uiteen, kregen twaalf politieagenten van verschillende wijkbureaus in Amsterdam opdracht zich de volgende ochtend te melden op het hoofdbureau. Uitleg werd niet gegeven. 'Je wist totaal niet wat er aan de hand was', aldus een van de opgeroepen agenten 44 jaar later. Een van de politie-officieren die hen die zaterdagochtend ontving, was de nog jonge inspecteur Peter IJzerman. De politieleiding, zo kregen de agenten te horen, wilde beter geïnformeerd worden over wat er op straat gebeurde. 'Daarom hadden ze jonge jongens nodig die wilden infiltreren in die groeperingen. Dat was zo'n beetje alles wat er gezegd werd.'

Zie hier in het kort de geboorte van wat in de wandeling de Groep IJzerman ging heten en die een opmerkelijk hoofdstuk zou inluiden in de geschiedenis van de jaren zestig in Amsterdam. De activiteiten van deze even geheime als curieuze politie-eenheid waren in de marge wel eens aangestipt, maar nooit echt onderzocht. Guus Meershoek, universitair docent maatschappelijke veiligheidszorg aan de Universiteit Twente, heeft daar verandering in gebracht. Meershoek promoveerde in 1999 op een proefschrift over de hoofdstedelijke politie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vergeleken daarmee is De Groep IJzerman een bescheiden boekje. Een handicap was dat vrijwel alle documenten die op de Groep IJzerman betrekking hebben, bleken te zijn vernietigd, zodat de auteur het vooral moest hebben van de herinneringen van de betrokken agenten en hun superieuren - en natuurlijk hun doelwitten. Het maakt het onderzoeksverslag tot niet minder fascinerende literatuur. Enerzijds door de manier waarop de Groep IJzerman, zonder enige voorbereiding, werd opgericht, anderzijds door het gemak waarmee in allerlei in aanleg bonafide organisaties werd geïnfiltreerd.

Groot was de verbazing van Roel van Duijn toen deze in 2009 eindelijk inzage kreeg in - een deel van - het dossier dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) over hem had aangelegd en hij kort daarop werd benaderd door iemand die zich bekendmaakte als oud-politieman. De voormalige agent vertelde een ongelovige Van Duijn dat hij jarenlang als infiltrant in diens directe omgeving had verkeerd en volop had meegedaan aan allerlei acties van de Provobeweging. Hij keek met gemengde gevoelens terug op deze periode en wilde er daarom graag met de voormalige Provo-voorman over praten.

De Provobeweging was niet het enige doelwit. Tussen 1967 en 1971, toen acties, demonstraties en opstootjes in de hoofdstad aan de orde van de dag waren, zouden de leden van de Groep IJzerman ook weten door te dringen tot de kern van linkse jongerenorganisaties als de Socialistische Jeugd, de Rode Jeugd en de Federatie van jongerengroepen in de PvdA. Een van hen zou zelfs verantwoordelijk worden voor de ledenadministratie van de Socialistische Jeugd, een ander gaf op een gegeven moment scholing in de geschiedenis van de Parijse Commune aan de achterban van de Rode Jeugd en gezamenlijk namen zij deel aan de roemruchte bezetting van het Maagdenhuis in 1969. Doel was steeds de korpsleiding van informatie te voorzien over op handen zijnde acties zodat, indien gewenst tijdig, kon worden ingegrepen. Hoewel de kern van de groep uit niet meer dan vier man bestond (van de twaalf geselecteerde agenten werden er acht al bij hun eerste, amateuristische, optreden ontmaskerd), kan volgens Meershoek niet worden ontkend dat 1968 in Amsterdam aanzienlijk rustiger verliep dan de jaren daarvoor.

De oprichting van de Groep IJzerman was een uitvloeisel van het rapport van de commissie-Enschede, die in opdracht van de regering het falen van de politie tijdens de roemruchte 'bouwvakkersrellen' in 1966, culminerend in de bestorming van het gebouw van De Telegraaf, had onderzocht. De gebeurtenissen zouden zowel de korpschef als burgemeester Van Hall de kop kosten.

In plaats van het klassieke, reactieve politieoptreden met grootschalige inzet van de Mobiele Eenheid, bepleitte hoofdinspecteur Karel Heijink, drijvende kracht achter de Groep IJzerman, voor een nieuwe manier van werken, meer gericht op het proberen te identificeren en isoleren van potentiële 'relschoppers'. De aan de BVD gelieerde Politieke Inlichtingendienst richtte zich in het kader van de Koude Oorlog vooral op de CPN en werd voor deze taak ongeschikt bevonden. Doel van de Groep IJzerman was volgens Meershoek de politie meer bij de tijd te brengen, maar in de praktijk ontpopten de leden zich als rasechte agent-provocateurs die de grenzen van hun mandaat al snel uit het oog verloren.

Naast de soms hilarische, soms schokkende voorbeelden van hoever de Groep IJzerman bereid was te gaan, biedt Meershoek vooral een interessant inkijkje in de jaren zestig vanuit het perspectief van de politie, die zich duidelijk geen raad wist met de veranderde maatschappelijke verhoudingen. Voor alles onderstrepen de activiteiten van de Groep IJzerman nog eens de risico's die zijn verbonden aan undercover-operaties. Verdekt politieoptreden is, zo stelt Meershoek, van alle tijden en het was begrijpelijk dat de politieleiding na de gebeurtenissen in 1966 beter geïnformeerd wilde zijn over wat er in de stad speelde. Maar hoe groter de verleiding voor een individuele politieman de grenzen van zijn mandaat te overschrijden, hoe belangrijker de regels en het toezicht daarop worden.

De ontsporing van de groep was niet het gevolg van beleid, maar juist van het ontbreken van aansturing en verantwoording. Het was zoals IJzerman bij zijn aanstelling als leider van de groep te horen had gekregen: 'Handel naar omstandigheden.' Dat deden ze.

Guus Meershoek: De Groep IJzerman - Hoe de politie infiltreerde in de links-radicale beweging van de jaren zestig.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden