Afzetting van staatshoofd: neemt kans toe in tijden van populisme?

Dit jaar kregen twee staatshoofden met een afzettingsprocedure te maken: de Braziliaanse president Dilma Rousseff sneuvelde in augustus en vrijdag begon het Zuid-Koreaanse parlement een kansrijke procedure tegen president Park Geun-hye. Nemen de kansen op impeachment toe in tijden van populisme?

Protest in Seoul tegen de Koreaanse president Park. Beeld afp
Protest in Seoul tegen de Koreaanse president Park.Beeld afp

Tot voor kort gold zo'n afzetting als een zeer uitzonderlijke procedure - het is de 'nucleaire optie' voor de politieke oppositie, die alleen kans van slagen heeft wanneer het staatshoofd het zo bont heeft gemaakt dat afzetting evident gerechtvaardigd is.

Wat dat rechtvaardigt, is voor discussie vatbaar, bleek bij de bekendste procedure van de afgelopen decennia: de Lewinsky-affaire rond president Clinton. Die mislukte, waarna vooral zijn tegenstanders politieke schade opliepen.

Dat het in beide gevallen om een vrouw gaat, is niet meer dan toeval. Dat geldt ook voor het feit dat het opkomende economieën betreft. Belangrijker is een andere overeenkomst: voorafgaand waren er massademonstraties, waarbij de president symbool stond voor een van corruptie beschuldigd establishment.

Zuid-Korea: afzettingsprocedure president Park

Na weken van protest komt er een afzettingsprocedure tegen de Koreaanse president Park. Demonstranten zijn euforisch. Lees ook: Waarom gingen 1,5 miljoen Koreanen de straat op?

Volkswoede

In Brazilië wekte het corruptieschandaal bij oliemaatschappij Petrobas de volkswoede - de hoogste echelons van Rousseffs Arbeiderspartij PT waren erbij betrokken. Maar ook de sterk verslechterende economie bracht de demonstranten op de been - Rousseff kreeg de schuld.

Beide klachten kwamen niet terug bij de afzetting, die om boekhoudkundige trucs met de begroting draaide. Juristen verschillen of dat afzetting rechtvaardigde. Zeker is dat het politieke isolement van Rousseff aan haar val bijdroeg - in populariteitspeilingen scoorde zij slecht.

Dat laatste geldt ook voor president Park: vier op de vijf Koreanen staat achter haar afzetting. Directe aanleiding is de verdenking dat de president met een vriendin heeft samengespannen om tientallen miljoenen aan donaties van grote bedrijven af te dwingen voor twee door haar gerunde liefdadigheidsinstellingen. Achter dat schandaal gaat een diepere onvrede over ingesleten corruptiepraktijken van het establishment schuil.

Voor politici is het gangbaar familieleden en vrienden baantjes toe te spelen. Daar moet met de val van Park een einde aan komen, zo hopen de miljoenen Koreanen die tegen haar hebben gedemonstreerd. Zowel in Zuid-Korea als Brazilië ging het dus om afkeer van het establishment vanwege corruptie - met een afzettingsprocedure als effectief gebleken paardenmiddel.

De afgezette Braziliaanse president Dilma Roussef. Beeld epa
De afgezette Braziliaanse president Dilma Roussef.Beeld epa

Ook in westerse democratieën?

Bestaat er kans dat de inzet ervan ook in westerse democratieën gaat plaatsvinden? Aan afkeer van het establishment is in ieder geval geen gebrek - zie de voor populisten gunstige peilingen en verkiezingsuitslagen. Ook is er in veel landen het vereiste juridische instrumentarium, al zit dat onder het stof.

Zo kan het Franse parlement onder artikel 68 van de Grondwet de president afzetten - een procedure die een parlementslid vorige maand zelfs in gang wilde zetten, omdat Hollande staatsgeheimen zou hebben prijsgegeven aan journalisten. Dat liep met een sisser af, omdat de president zelf een einde aan zijn politieke loopbaan maakte door zich niet herkiesbaar te stellen.

President Bill Clinton overleefde een afzettingsprocedure naar aanleiding van de Lewinsky-affaire. Beeld ap
President Bill Clinton overleefde een afzettingsprocedure naar aanleiding van de Lewinsky-affaire.Beeld ap

In de VS is de meeste praktijkervaring opgedaan. Voor Clinton was er Nixon, die in 1974 weliswaar zelf opstapte, maar dat was wel onder dreiging van een afzettingsprocedure vanwege het Watergate-schandaal. De aanstaande Amerikaanse president wordt door zijn politieke tegenstanders als een goede volgende kandidaat gezien.

Twee argumenten worden daarbij aangevoerd. Trump heeft nu al een reeks klachten vanwege seksuele intimidatie tegen zich lopen en eerder gaf zo'n klacht (Paula Jones) momentum aan de impeachmentprocedure tegen Clinton. Ook zouden Republikeinen in het Congres liever Mike Pence als president zien dan de onberekenbare Trump. De fameuze hoogleraar Allan Lichtman, die sinds 1984 alle presidenten goed heeft voorspeld, nam daarop vast een voorschot door onlangs op CNN te voorspellen dat Trump impeachment boven het hoofd hangt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden