Afzakken wordt opkrikken

Onophoudelijk en steeds sneller veranderen wijken van karakter in wereldsteden als Amsterdam. Zoals de Van der Pekbuurt in stadsdeel Noord. 'Ach, soort zoekt soort.'

null Beeld Jiri Buller
Beeld Jiri Buller

'Als er in de buurt veel verandert', zegt horecaman Marcel Onclin, 'kun je twee dingen doen: stil blijven zitten of meegaan.' De eigenaar van volkscafé De Bult in Amsterdam-Noord heeft gekozen voor meegaan. In zijn nieuwe brasserie Smaaqt klinkt niet het levenslied, maar loungemuziek. De inrichting is 'een beetje industrieel, een beetje trendy'. Hier geen bruine bar, maar ongelakt hout en vintage stoeltjes. Doelgroep volgens de breedgeschouderde Onclin, geboren in Noord: 'Een beetje alternatief, een beetje yup.'

En het werkt. Op het terras van Smaaqt (de q in de naam doet misschien niet per ongeluk denken aan de duurzame supermarktketen Marqt) zit deze vrijdagmiddag een man achter zijn macbook te werken, een glas witte wijn op tafel. De site yourlittleblackbook noemt Smaaqt een nieuwe 'hotspot' in Noord. Het zijn bewijzen dat een nieuw publiek zijn weg weet te vinden naar de zaak aan de Van der Pekstraat, het hart van een in de jaren twintig voor arbeiders gebouwd tuindorp.

Tot een paar jaar geleden vormde de straat een onopvallende doorgangsroute, van het pontje aan de IJ-oever naar andere wijken in Noord. Wie er niet woonde, had er niet veel te zoeken. Maar rond de buurt veranderde veel. Nog geen kilometer verderop verrees het Eye Filmmuseum, ernaast de broedplaats Tolhuistuin en volgend jaar heropent de oude Shelltoren als A'DAM Toren, met kantoren voor de dance-industrie, een hotel en een ronddraaiend restaurant.

Gentrificatie

gen.tri.fi.ca.tie

zelfstandig naamwoord; de (v); meervoud: g.mv.
1. verbetering van de buurt door de komst van kapitaalkrachtige jongeren, gepaard gaand met verarming van de sociale opbouw

2. thema van Volkskrantkatern Vonk, zaterdag 22 augustus 2015. Met foto's van Jiri Buller en illustraties van Jasper Rietman

Het gebouw A'DAM (de oude Shelltoren) in Amsterdam Noord. Beeld anp
Het gebouw A'DAM (de oude Shelltoren) in Amsterdam Noord.Beeld anp

'Manhattan aan 't IJ'

Nog eens twee jaar later zullen daarachter twee woontorens en een 110 meter hoog hotel zijn gebouwd. 'Manhattan aan 't IJ', kopte de Amsterdamse krant Het Parool. Andere delen van Amsterdam-Noord zijn al langer populair, zoals het NDSM-terrein, waar MTV zich heeft gevestigd en waar dancefestivals plaatsvinden. Edgy, oordeelde The New York Times over Noord; een paradijs voor hipsters, vindt de website Skyscanner. Geen wonder dat ook de Van der Pekbuurt, in makelaarstaal, upcoming is.

De oude buurten buiten het Amsterdamse centrum veranderen razendsnel. Tapijtwinkels, beddenwinkels, snackbars en kleine supermarktjes maken in hoog tempo plaats voor espressobars, eetwinkels, ambachtelijke worstmakerijen en 'eerlijke' supermarkten. Waar een paar jaar geleden nog de verslaafden uit de toiletten werden gejaagd en de hangjongeren van de stoep werden verdreven, drinken nu nieuwe buurtbewoners lokaal gebrouwen bier.

Amsterdam is gewild. De laatste jaren groeit de bevolking met meer dan tienduizend inwoners per jaar. Hogeropgeleiden zoeken er werk in onder meer de creatieve industrie. Door de combinatie van stadsvernieuwing en de verkoop van sociale huurwoningen vinden zij een plek in de wijken buiten het centrum. Het karakter van die wijken verandert daardoor. Dat gebeurt ook in andere steden, maar in Amsterdam gaat het het snelst en onophoudelijk. Wie nog niet zo heel lang geleden werd gewaarschuwd niet aan het Mercatorplein te gaan wonen in Amsterdam-West, of in de Javastraat in Amsterdam-Oost, zou nu dolblij zijn er een huis te kunnen veroveren.

null Beeld anp
Beeld anp

Opwaardering

En nu klopt de gentrificatie, de opwaardering van oude wijken, dus ook aan in de Van der Pekbuurt. De woningen worden er gerenoveerd, er komen winkels en horeca bij en sinds een klein jaar is er op drie dagen markt. Aan de zuidelijke kant ervan staan ook biologische kramen, met speltbrood, de betere olijfolie en andere verantwoorde producten. Bij de opening van de markt werden flyers uitgedeeld voor de nieuwe yogaschool in de buurt.

Voor Marcel Onclin was de verplaatsing van de markt van het Mosveld - waar zijn café De Bult op uitkijkt - naar de Van der Pekstraat reden een tweede zaak te beginnen. 'We hebben vijftig jaar koffie en thee rondgebracht op de markt. Dat wilden we behouden. We begonnen in een kleine ruimte met de koffiekar, het is uitgelopen op Smaaqt.' Hij droomt ervan 'dat circus van Overhoeks' - de bewoners van de woontorens en de wijk achter het Eye - naar zijn zaak te halen. 'Dit wordt echt de straat waar iedereen doorheen komt', zegt hij handenwrijvend.

Met 822 duizend inwoners nadert de stad gestaag het hoogtepunt uit 1959 (872 duizend). Elk jaar komen er nu 10 duizend Amsterdammers bij. Beeld de Volkskrant
Met 822 duizend inwoners nadert de stad gestaag het hoogtepunt uit 1959 (872 duizend). Elk jaar komen er nu 10 duizend Amsterdammers bij.Beeld de Volkskrant

Dure huizen, rijke mensen, koffie en veel yoga

Nog even en er wonen meer mensen in Amsterdam dan ooit. En dat niet alleen: de stad ondergaat ook een gedaanteverwisseling. Gezinnen uit de rijkere middelklasse, expats en toeristen veroveren steeds meer wijken in de stad. Met als gevolg: koffiebarretjes, yogastudio's en dure huizen. Die ontwikkeling en veel meer is inzichtelijk gemaakt op Volkskrant.nl/amsterdam.

De bezoekers van café Oud-Noord, direct naast de brasserie, moeten het nog zien. Hier geen laptops en witte wijn op het terras, maar bier en De Telegraaf. Als vanouds schalt Hazes uit de boxen. Het is zijn tweede huiskamer, zegt Johan Huizinga (43), fietsenmaker en cateraar, maar nu thuis vanwege versleten knieschijven. 'Hier kennen we elkaar allemaal, hier gaan we wat vrijer met elkaar om. Maar de yuppen komen hier niet. Contact? Laten zij zich maar aanpassen, ik heb er niet om gevraagd dat zij hier zijn komen wonen. Nou ja, soort zoekt soort. Dat is altijd zo geweest.'

In de Van der Pekbuurt woonden tot in de jaren zeventig veel werknemers van de scheepswerven van de NDSM en de ADM, even verderop. In de loop der jaren veranderde de bevolkingssamenstelling drastisch door de komst van allochtonen. 'Ik woon nu tussen de Marokkanen', zegt Huizinga. 'Ik heb geen hekel aan die mensen, totaal niet. Maar ik bemoei me er ook niet mee.'

Paspoort

Veel autochtone Amsterdammers in de nabijgelegen wijken Tuindorp Buiksloot en Floradorp voelen zich in de steek gelaten en achtergesteld, bleek een jaar geleden uit onderzoek van de Amsterdamse socioloog Saskia Welschen. De bewoners van de witte arbeiderswijken vinden dat yuppen en allochtonen worden voorgetrokken, terwijl uit hun eigen buurt steeds meer voorzieningen verdwijnen.

De Van der Pekbuurt was een volkswijk die begon af te zakken, zegt documentairemaker Remy Vlek, die de buurt jaren volgde. 'Er wonen veel arbeidersgezinnen die elkaar keihard nodig hebben. Hun vertier zoeken ze voor de deur, zoals in de Jordaan vroeger. Neem je paspoort mee, zeiden ze tegen elkaar als ze naar het centrum gingen.' Maar het was ook een wijk die andere Noorderlingen een tijdlang liever meden. 'Ik woon in Kadoelen, en ik fietste hier liever niet doorheen', zegt Vlek. 'Er was veel criminaliteit van verslaafden; door onderverhuur aan bijvoorbeeld prostituees uit Oost-Europa sloeg de verloedering toe. Inmiddels is het er veel veiliger.'

Woningcorporatie Ymere wilde de buurt, vanwege de slechte staat van de woningen, voor een groot deel slopen. Maar met jarenlang taai verzet wisten de bewoners dat te voorkomen. Wat hielp is dat het tuindorp een monumentenstatus kreeg. Daarmee werd de stedebouwkundige schepping van Jan Ernst van der Pek, een van der eerste architecten die zich druk maakte over de woonomstandigheden van arbeiders, veiliggesteld.

null Beeld Jiri Buller
Beeld Jiri Buller

Balans

Het is zoeken naar de balans, zegt Marjolein Cazemier, procesmanager stedelijke vernieuwing van Ymere, nu de golf van gentrification ook over Noord slaat. Met zijn grote sociale problematiek werd de Van der Pekbuurt eufemistisch aangeduid als 'groeiwijk'. Een kwart van de bewoners krijgt een of andere vorm van sociale begeleiding, 60 procent zit op of onder het bijstandsniveau.

Dat de buurt gemengder moet worden, staat dan ook vast voor Ymere, dat 98 procent van de woningen in bezit heeft. Dan kan er meer worden uitgegeven in winkels en wordt de buurt prettiger om in te wonen. Maar met mate. In het noordelijk deel van de wijk blijft 100 procent sociale huur, in het zuidelijk deel wordt de verhouding 60 procent sociale huur, 40 procent koop. De vraag is of de buurt ook voor de huidige bewoners aantrekkelijk blijft. Ymere laat de DSP Groep onderzoek doen naar dat juiste evenwicht. 'We kunnen het nu goed doen of fout, ik voel die verantwoordelijkheid heel sterk', zegt Cazemier.

Welk soort horeca moet er bijvoorbeeld aan het Van der Pekplein komen? Daar is discussie over binnen de corporatie. 'Renoveren brengt veel hogere kosten met zich mee dan nieuwbouw. Als je er een dönerzaak toelaat en Starbucks, kun je het volle pond vragen. Maar we mikken op kleinschalige zaken, bij voorkeur van ondernemers in Noord.'

Horeca in Amsterdam. Beeld anp
Horeca in Amsterdam.Beeld anp

Doorgeslagen

Het hogere doel is niet de buurt vol te zetten met hippe koffiezaakjes, benadrukt ze. 'Als je naar andere delen van de stad kijkt, zie je dat het soms is doorgeslagen. In De Pijp voelen sommige bewoners zich niet meer gewenst. De Javastraat in Oost is heel hip geworden, maar heeft de buurt daar ook iets aan? Ik doe mee aan een zelfbouwproject in West, maar als ik zou moeten verhuizen, dan liever naar de Van der Pekbuurt dan De Pijp.'

Die hippe wijk ten zuiden van het Amsterdamse centrum, waar de gentrificatie al in de jaren zeventig begon, wordt in Noord opvallend vaak genoemd als afschrikwekkend voorbeeld. Ook door ondernemers die je juist de pioniers van de opwaardering van de Van der Pekbuurt zou kunnen noemen. Boekhandelaar Lot Douze opende bijna twee jaar geleden Over het water, nadat ze met crowdfunding binnen zeven weken 26 duizend euro had binnengehaald. 'Ik woon hier sinds 2009, het was hier net zoals in De Pijp in mijn jeugd, een heel gemengde buurt. Vanaf dag 1 was ik hier gelukkig.'

Onvermijdelijk

Volgens Douze is het onvermijdelijk dat Noord gaat veranderen. 'Maar dat de hipsters het hier aan het overnemen zijn, is een mythe. Er zijn de laatste jaren veel gezinnen komen wonen, creatieve mensen met een niet al te grote beurs. Ze nemen veel initiatieven, zoals eten met buurtgenoten, om te proberen te mengen.'

De Soepboer, aan de andere kant van café Oud-Noord, heeft een sfeer waarop menige zaak aan de overkant van 't IJ jaloers kan zijn. Mike Lubben en Niels Krummacher openden hun kleine café-achtige restaurant in april 2013, in afwachting van de komst van de markt. Hoewel Lubben in De Pijp woont, wilden ze niet daar een zaak beginnen. 'De dichtheid van leuke zaken is daar wel heel hoog geworden', zegt Krummacher.

Hij hoopt dat de Van der Pekbuurt gemengd blijft. 'Gentrificatie is goed voor mij als eigenaar van het huis hier verderop, en misschien ook voor de zaak, maar drijft armere mensen naar buiten de 'Ring'. Voor hen moet hier ook plaats blijven. Het wordt zo saai in een buurt als die alleen voor gezinnen en tweeverdieners is.'

Exterieur van de Coffee Company op de Dam. Beeld anp
Exterieur van de Coffee Company op de Dam.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden