Afwisselend aangrijpend realistisch en stripachtig karikaturaal

E.L. Doctorow: Andrews hersenen

****

Vertaald uit het Engels door Sjaak Commandeur. De Bezige Bij; 172 pagina's; euro 27,90. Verschijnt 27 maart.

E.L. Doctorow: Andrew's Brain

Little Brown, import Van Ditmar; 198 pagina's; ca. euro 15,99.

Na een reeks dikwijls breed uitwaaierende romans over belangwekkende gebeurtenissen in de Amerikaanse geschiedenis lijkt E.L. Doctorow (1931) zich de laatste jaren terug te trekken op een kleiner canvas.

Het vijf jaar geleden verschenen Homer & Langley werd verteld vanuit het standpunt van een blinde en dove man, die uiteindelijk nog slechts in zijn eigen geest leefde. Andrew's Brain, de twaalfde roman van de 83-jarige Doctorow, bestaat geheel uit een dialoog tussen de cognitiewetenschapper Andrew en een naamloze figuur die hij Doc noemt, en hem als psychiater interviewt.

De plaats van handeling is onduidelijk, zoals er wel meer onduidelijk is. Ondergaat Andrew zijn kennelijk therapeutische gesprek vrijwillig of onder dwang? En wie ís Andrew eigenlijk? Een mens? Of misschien een experiment op het gebied van kunstmatige intelligentie?

Tijd voor een geruststellend woord: Andrew's Brain (Andrews hersenen) mag dan een lastig grijpbaar boek zijn, het is tegelijkertijd een aanstekelijke leeservaring. Doctorow biedt ons een afwisseling van stilistisch vuurwerk, hilarische en dramatische anekdotes en prikkelende redeneringen.

Rode draad zijn de gebeurtenissen die Andrew hebben gemaakt tot wie hij is. Uit het onderhoudende gesprek rijst het beeld op van een mislukkeling, iemand die dood en verwoesting over zijn omgeving lijkt af te roepen.

Als sleeënd kind veroorzaakt hij de dood van een automobilist. Als de jonge Andrew zijn teckel uitlaat en deze wordt gegrepen door een buizerd, laat hij de riem los, waarop de vogel er met zijn hondje vandoor gaat. Later is hij verantwoordelijk voor de dood van zijn eerste kind en mogelijk ook voor de dood van zijn tweede vrouw. De vraag die opdoemt: vormen onze ervaringen onze persoonlijkheid, of is onze persoonlijkheid verantwoordelijk voor onze ervaringen?

Andrew is geïnteresseerd in het brein en filosofeert daarover met Doc. 'Jouw vakgebied is de geest, het mijne de hersenen. (...) De grote vraag van de neurowetenschap is hoe uit de hersenen de geest ontstaat. Hoe die knot breiwol van anderhalve kilo je het gevoel geeft mens te zijn.' Hij is zich bewust van een elementaire vraag: 'Hoe kan ik nadenken over mijn hersenen als mijn hersenen het nadenkend subject zijn?'

Andrews bespiegelingen over het mysterie van de menselijke geest zijn ingebed in een levensverhaal dat heen en weer slingert tussen aangrijpend realistisch en stripverhaalachtig karikaturaal. Als hij beschrijft hoe zijn eerste vrouw de dood van hun kind ontdekt, zegt hij: 'Ik werd wakker van Martha's geschreeuw, het was geen menselijk geschreeuw, het was het geluid van een reusachtig dier uit het woud dat met zijn poot vastzit in een stalen klem, en dan misschien niet eens een dier uit het heden maar eerder de paleontologische versie ervan.'

Hier wordt een doorleefde beschrijving van grenzeloos verdriet al lichtelijk onderuit gehaald door een wat bizarre formulering aan het eind. Verderop in het boek, als Andrew ineens adviseur blijkt te zijn geweest van zijn oud-studiegenoot George W. Bush en diens kompanen 'Kweenie' en 'Rumsvod' en hij een handstand maakt in het Oval Office, is de karikatuur compleet.

Andrew's Brain is een intrigerende roman die meer vragen oproept dan hij wenst te beantwoorden. Tikje koket? Op dit niveau geen bezwaar.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden