After Potter

Ook na het wereldsucces van haar Harry Potterreeks is de onzekerheid gebleven en dus wacht JK Rowling de reacties op haar eerste roman voor volwassenen gelaten af. In een met geheim omgeven interview legt ze uit hoe therapie haar hielp en waarom ze haar jeugdvrienden te kijk zet.

De nieuwe roman van JK Rowling komt eraan en dat gaat gepaard met dezelfde dramatiek en geheimhouding als een koninklijke geboorte. In februari 2011 werd de datum van de bevalling bekendgemaakt, in april was de onthulling van de titel, The Casual Vacancy, wereldnieuws. Het vrijgeven van de boekomslag in juli haalde weer de voorpagina's en een Londense krant stelde een 'ontwerpgoeroe' aan om de ondoorgrondelijke esthetiek van die omslag te ontrafelen, in de hoop op aanwijzingen over de inhoud. Boekhandel Waterstones voorspelt dat de roman 'het best verkopende fictieboek van het jaar' wordt. En literatuurrecensenten vertellen wat ze denken te gaan denken over een boek dat ze nog niet gelezen hebben.


Voordat ik (Aitkenhead is journalist voor dagblad The Guardian, red.) The Casual Vacancy onder streng toezicht mag lezen op het Londense kantoor van uitgever Little, Brown Book Group, moet ik meer documenten ondertekenen dan bij de aankoop van een huis. Zelfs de mensen van de uitgeverij hebben het niet mogen lezen en ze overhandigen het manuscript voorzichtig.


Na het lezen krijg ik te horen dat ik nooit het adres van Rowlings kantoor in Edinburg mag onthullen, waar het interview zal plaatsvinden.


Sinds het verschijnen van de eerste Harry Potter in 1997 is Rowling zowel wereldwijd bekend geworden als bijna onherkenbaar. De wat slordige roodharige die in de cafés van de Edinburgse wijk Leith zat te schrijven, is geleidelijk getransformeerd in een modieuze blondine die zich heeft teruggetrokken in een ondoordringbaar waas van rijkdom en controle.


Ze was ooit een straatarme, alleenstaande moeder, maar ze werd de eerste vrouw ter wereld die een miljard euro verdiende met schrijven. Bij haar zeldzame verschijningen in het openbaar wekte ze de indruk een koele dame te zijn, eerder de Sneeuwkoningin dan Assepoester. Soms leek ze helemaal niet van haar sprookje te genieten en ze klaagde bij de commissie-Leveson - de Britse onderzoekscomissie voor mediapraktijken - dat ze vijftig keer privacy-advocaten had moeten inhuren. Ook spande Rowling een proces aan tegen een fan die een encyclopedie vol Potter-wetenswaardigheden had geschreven. In de pers begon ze de reputatie te krijgen van een kille, hooghartige kluizenaar.


Beroemde figuren die ontzettende controlfreaks zijn, vallen meestal in twee groepen in te delen: monsterlijke lijders aan grootheidswaan of zeldzaam verstandige zielen die zichzelf afschermen voor krankzinnige omstandigheden. Ik kom erachter tot welke categorie Rowling behoort als haar persagent een uur voor de ontmoeting opbelt.


Rowling (47) zit allang op kantoor en wil graag ergens anders naar toe. Kunnen we niet om de hoek afspreken? Ik tref hen aan in de lobby van een bescheiden hotel. Het gesprek zal toch niet hier plaatsvinden, binnen gehoorsafstand van iedere voorbijkomende hotelgast?


Rowling heeft er totaal geen moeite mee. Ze is hartelijk en opgewekt, lacht snel en babbelt zo vrijuit dat haar persagent nerveus wordt en zegt dat ze wat zachter moet praten. 'Praat ik te hard? Nou, ik kan toch moeilijk enthousiast zijn en erbij fluisteren!' Als ik zeg dat ik het boek geweldig vind, gaan haar armen de lucht in. 'O jee! Wat ben ik daar blij om! Wat geweldig om te horen. Heel erg bedankt! Je maakt me reuze gelukkig. Jeetje!' Alsof ze net haar eerste boek heeft geschreven en met haar eerste bewonderaar praat.


Chemie

In zekere zin is dat ook zo. Rowling heeft zeven Harry Potter-boeken geschreven, waarvan er meer dan 450 miljoen zijn verkocht, maar haar eerste roman voor volwassenen is in alle opzichten anders - afgezien van de plek waar ze het idee kreeg. 'Ik moet blijkbaar in een voertuig zitten voordat ik een behoorlijk idee krijg', zegt ze lachend. Harry Potter bedacht ze in de trein. 'Dit keer zat ik in een vliegtuig en ik dacht: gemeenteraadsverkiezingen! Ik wist meteen dat ik beet had. Dat is een adrenalinestoot, iets chemisch. Ik had dat met Harry Potter en nu weer.'


Het verhaal begint met het overlijden van gemeenteraadslid Barry in het aardige dorp Pagford in de West Country, Zuidwest-Engeland. Deze Barry was opgegroeid in een wijk met sociale woningbouw, de Fields, een getto waar de vrome middenklasse van Pagford genoeg van heeft. Als ze op de vrijgekomen zetel een raadslid kunnen krijgen dat hun weerzin deelt, kunnen ze de verantwoordelijkheid voor de Fields afschuiven op een naburige gemeente en zijn ze van de rotbuurt af.


De dikdoenerige partijvoorzitter gaat ervan uit dat de zetel naar zijn zoon gaat, een advocaat. De tegenkandidaten zijn een verbitterde, kille huisarts en een onderdirecteur van een school, die kampt met een tweeslachtige houding tegenover zijn zoon. Dat is een zelfverzekerde adolescent die voor zijn opstandigheid de ongebruikelijke, maar effectieve vorm heeft gekozen van het zeggen van de waarheid. Zijn bezetenheid met authenticiteit ontwikkelt zich tot een fascinatie voor de Fields en het beruchtste gezin uit die wijk, de familie Weedon.


Terri Weedon is een verslaafd hoertje en wordt al haar hele leven misbruikt. Ze probeert clean te blijven om te voorkomen dat de jeugdzorg haar 3-jarige zoontje Robbie overdraagt aan de kinderbescherming. Maar als er al wat gemoederd wordt, neemt haar tienerdochter Krystal die taak meestal waar. Krystal is opvliegend en heeft haar hele leven slechts één volwassen bondgenoot gekend - Barry. Als op de website van de gemeenteraad anonieme berichten allerlei geheimen van dorpelingen onthullen, valt Pagford uit elkaar in een door achterdocht, woede en tragiek gevoede paniek.


Pagford is schrikbarend herkenbaar voor iedereen die ooit in een dorpje in Zuidwest-Engeland heeft gewoond. De scherpzinnige komedie kan ook worden gelezen als een parabel over de landelijke politiek. Rowling: 'Ik interesseer me voor de neiging tot overhaast oordelen die in onze samenleving de overhand heeft. Iedereen weet hoe lekker het voelt iemand te veroordelen en op korte termijn werkt het heel bevredigend, toch?' Dan moet je wel de ogen sluiten voor de gruwelen waar een gezin als dat van de Weedons mee kampt. Het boek levert satirisch commentaar op de onwetendheid van elites die denken te weten wat goed is voor alle andere mensen.


Massa

'Hoeveel mensen zijn in staat verder te kijken dan hun persoonlijke ervaringen? Het idee dat anderen zulke andere levenservaringen hebben dat hun keuzen, overtuigingen en gedrag totaal verschillen van die van jou, lijkt domweg niet op te komen bij veel, best intelligente mensen. Ze spreken over 'de armen' als een soort homogene massa. Het idee dat arme mensen individuen zijn die om uiteenlopende redenen in een bepaalde situatie zitten, lijkt ze te ontgaan.


'Ze klagen over lamlendige tienermoeders die een gemeentewoning willen. Ik weet niet of mensen zich afvragen hoe het leven van mensen eruit ziet als ze dat als toppunt van geborgenheid beschouwen. De sfeer (sinds de verkiezingen van 2010, red.) is omgeslagen op een manier die me akelig bekend voorkomt. Het lijkt erg op begin jaren negentig, toen er een klein beetje herverdeling van de welvaart plaatsvond en eenoudergezinnen er opeens een beetje op vooruitgingen. Alleen is het geen 'beetje' als je in die situatie zit. Een tientje per week kan een enorm verschil maken. Het komt me allemaal bekend voor. Overigens ben ik vijf jaar geleden aan dit boek begonnen, toen er nog geen coalitieregering was, dus misschien is het wel relevanter geworden terwijl ik het schreef.'


Zoals zoveel Britse romans gaat The Casual Vacancy onvermijdelijk over klassen. 'We zijn een ongelooflijk snobistische maatschappij', zegt Rowling, 'en dat is zo'n onuitputtelijke bron. De middenklasse ken ik het best. Daar wordt de schone schijn het meest opgehouden en daarom is de middenklasse zo grappig.'


Monsterachtig

Het boek is zo grappig dat het me pas halverwege opviel dat alle personages in meer of mindere mate monsterachtig zijn. De roman is vanuit meerdere perspectieven geschreven, waardoor je als lezer steeds in een ander hoofd kruipt. Rowling wacht er echter lang mee voor ze ons meevoert in de gedachten van de Weedons en hun onbeschrijflijke trauma's onthult. Dat uitstel maakt de schok des te heftiger, maar daardoor krijgt het disfunctioneren van de personages zo lang alle aandacht dat de lezer om hen begint te lachen.


'Ik was me ervan bewust dat de lezer zou kunnen denken dat ik Krystal uitlach. Maar dat doe ik niet. Geen seconde.' Opeens is Rowling bloedserieus. 'Iemand had het bij lezing erg grappig gevonden dat Krystal tegen Robbie zegt dat hij eerst zijn chips moet opeten en dan pas zijn Rolo's. Dat was helemaal niet grappig bedoeld. Ik vond dat een schrijnend moment. Van zoiets breekt mijn hart. Van zoiets moet ik bijna huilen.'


Ze begint te lachen. 'Maar ja, sommige mensen vinden Harry Potter een boek over occultisme en duivelsaanbidding. Op wat lezers ervan maken, valt geen peil te trekken.'


Iemand anders zei tegen Rowling dat ze het zielig vond voor de vriendenkring van haar dochter, ervan uitgaande dat die model hebben gestaan voor de tieners in The Casual Vacancy. 'Maar ik heb hen niet te kijk gezet, ik heb mijn eigen vrienden te kijk gezet. Het zijn mijn eigen, levendige herinneringen aan mijn tienertijd.' Rowling is opgegroeid in het district Forest of Dean, een gemeenschap die veel weg had van Pagford. 'Dat was geen gelukkige tijd voor mij. Ik zou voor geen goud weer een tiener willen zijn. Nooit weer.'


Toen Rowlings 15 was, werd bij haar moeder, amanuensis op een school, multiple sclerose vastgesteld. 'Dat beïnvloedde mijn leven, maar dat was niet alles. Ik was gewoon niet zo goed in jong zijn.' Zij en haar jongere zus Dianne hadden een moeizame relatie met hun vader en Rowling 'wist niet hoe snel ze moest wegkomen'. Ze studeerde Frans en klassieke talen aan de universiteit van Exeter, ging voor Amnesty International werken in Londen, verloor op haar 25ste haar moeder en vertrok naar het buitenland om Engelse les te geven.


Na een kort en rampzalig huwelijk met een Portugese journalist, kwam ze op haar 28ste terug met haar 6 maanden oude dochter Jessica. Ze was blut, zwaar depressief en suïcidaal. Ze ging in Edinburg wonen in de buurt van haar zus en leefde van een uitkering terwijl ze de eerste Harry Potter schreef. Na veel afwijzingen kocht Bloomsbury het manuscript voor 2.500 pond. Haar redacteur raadde haar aan maar te gaan lesgeven, het leek hem hoogst onwaarschijnlijk dat ze ooit haar brood zou kunnen verdienen met het schrijven van kinderboeken.


In een documentaire uit 2007 zien we Rowling tien jaar later een stratosfeer van onvoorstelbare rijkdom en roem ingaan. Wat in de documentaire opvalt, is de discrepantie tussen het nog-lang-en-gelukkig-einde van haar van-armoede-naar-rijkdom-sprookje en de bedroefdheid die in haar gezicht gegrift staat. Ze heeft een opgejaagde blik en in haar woorden klinkt een lichte geprikkeldheid door.


Daarvan is tegenwoordig niets meer te merken, dus vraag ik haar of het tijd heeft gekost zich in te stellen op haar nieuwe leven. 'Het heeft even geduurd. Een paar jaar lang heb ik me gevoeld alsof ik in een psychologische tredmolen zat. Alles veranderde zo snel en het was zo raar. Ik kende niemand die ooit een bekendheid was geweest. Er was niemand aan wie ik kon vragen hoe zoiets aan te pakken. Het was verwarrend.'


Ze was al eens in therapie gegaan toen ze er helemaal doorheen zat tijdens het schrijven van de eerste Harry Potter. 'En ik moest er weer aan geloven toen mijn leven plotseling helemaal veranderde. Het heeft me echt geholpen. Ik ben een groot fan van therapie.'


Hulp kwam er ook van haar tweede echtgenoot, Neil Murray, de arts met wie ze in 2001 trouwde en met wie ze een zoon van 9 en een dochter van 7 heeft. 'Toen ik Neil tegenkwam, voelde het alsof hij letterlijk in alles met me meeleefde. Hij heeft mijn leven veranderd. Daarvoor, toen ik het allemaal alleen moest doen, met een klein kind erbij, was het...' Ze zoekt naar het juiste woord en kiest voor een understatement. 'Moeilijk.'


De plotselinge rijkdom was geen onverdeeld genoegen. 'Er kwam een vloedgolf van hulpvragen op me af en ik kreeg het gevoel dat ik ieders problemen moest oplossen. Dat was nogal overweldigend en ik was ontzettend bang dat ik er een puinhoop van zou maken. Ik ben heel dankbaar voor alles, dus vat dit alsjeblieft niet op als zeuren, maar je bent niet voorbereid op de druk, op dat bombardement van verzoeken.'


Imperium

Ze heeft altijd schrijver willen worden, maar nu stond ze opeens aan het hoofd van een zakenimperium dat zich uitstrekte tot aan Hollywood, met het kassucces van de Harry Potterfilms, die het ene na het andere record braken. 'Dat is vreselijk saai. Er is niets aan die zakelijke kant wat ik niet onmiddellijk zou opgeven in ruil voor een paar extra uren tijd om te schrijven. Dat klinkt afschuwelijk ondankbaar, omdat ik er zo veel geld mee heb verdiend, maar dat interesseert me niet echt. Ik had vele andere dingen kunnen doen om nog meer geld te verdienen, die heb ik allemaal afgeslagen.'


Adverteerders boden enorme bedragen om Potterpersonages te mogen gebruiken. Zo wilde McDonald's Harry Potter Happy Meals verkopen. Ze kregen allemaal nul op het rekest. 'Ik heb gewoon een hekel aan vergaderen. Als je eenmaal veel geld hebt verdiend, zijn er allemaal mensen die vol met goede ideeën zitten om nog meer geld te verdienen. Zij zijn dan weleens teleurgesteld dat je niet elke kans aangrijpt om dat te doen.'


Als ik haar vraag naar het slechtste in haar leven nu, kan ze niets bedenken. Na een lange stilte: 'Het ergste op dit moment is dat er niets te eten is in huis. Wat moeten we vanavond eten? Tja... Maar nee, ik kan niets akeligs bedenken in mijn leven nu.'


Roem heeft ook zijn voordelen. De ontmoeting met Obama was het grootste sterrenmoment van haar leven. Ze heeft zich slechts één keer hoeven te vermommen om niet te worden herkend: toen ze haar trouwjurk ging kopen. 'Ik wilde gewoon met Neil kunnen trouwen zonder allerlei gedoe.' Ze wil niet zeggen wat haar vermomming was. Met een grijns: 'Voor het geval ik 'm nog een keer nodig heb.'


Ze windt zich er ook niet meer over op dat mensen haar naam verkeerd uitspreken (het is met een o-klank, niet met een au-klank) en ze vindt het prima om als schrijver 'JK' te heten en in het echte leven Jo. 'Mama Jo is waar ik het meest privé wil zijn.'


Detectives zijn haar literaire ondeugd - 'Geef mij maar een goede Dorothy L. Sayers' - maar erg schuldig voelt ze zich daar niet over: 'Er is niks mis met een Dorothy.' Haar gevoelswereld sluit nu eindelijk aan op de werkelijkheid. 'Het waren vijf heerlijke jaren en de vrijheid die ik had, was geweldig. Ik ben de meest vrije schrijver van de wereld. Ik kan doen wat ik maar wil. De rekeningen worden betaald en ik sta bij niemand onder contract.


'Het was een fantastisch gevoel dat ik al die personages in mijn hoofd had en dat niemand anders ook maar iets van ze wist. Het was echt een zegening. Pagford was van mij, en van niemand anders, vijf jaar lang. Dat vond ik heerlijk. Ik heb deze roman precies zo geschreven als ik hem wilde schrijven. Daarvan heb ik genoten.'


Ik lees haar iets voor uit een interview uit 2005: 'Het eerste wat ik na Harry Potter schrijf, kan een totale miskleun zijn, maar de mensen zullen het toch wel kopen. Dat is echt een onzekerheid waarmee je blijft zitten.'


Rowling knikt heftig. 'Dat is zo, toch? Dat was mijn ergste nachtmerrie. Ik wist wat er zou gebeuren zodra ik zou zeggen dat ik een boek af had. Er zou een veldslag losbarsten om de rechten en degene met de dikste portemonnee zou winnen en het boek alleen maar kopen omdat ik Harry Potter had geschreven. Maar ik had geluk. Tijdens een gesprek met David Shelley, mijn huidige redacteur spraken we over koetjes en kalfjes. Ik merkte dat hij op mijn golflengte zat. Toen liet ik doorschemeren dat ik misschien wat had, zonder te zeggen dat het zo goed als af was. Er kwam dus geen veiling. Dat was een prettige manier om een redacteur te vinden.'


Rowling zweert dat het haar niet kan schelen hoe goed het boek verkoopt. 'Dat soort verwachtingen zeggen me niet veel meer.' Voor het geld hoeft ze het niet meer te doen, valt er er artistiek nog iets te bewijzen? Sommige recensenten deden smalend over de literaire verdiensten van de Potter-boeken - 'Op een willekeurig gekozen bladzijde van het eerste Harry Potterboek', schreef Harold Bloom wanhopig, 'tel ik zeven clichés' - en ik vraag of Rowling The Casual Vacancy geschreven heeft met die recensenten in haar achterhoofd.


'Nee, ik ben echt niet gaan zitten met het idee eens even te bewijzen dat ik...' Ze breekt de zin af en zucht. 'Ik denk niet dat ik fysiek in staat zou zijn om die reden een roman te schrijven.'


Om zonder ambitie een ambitieus boek te schrijven had voor Rowling niks tegenstrijdigs en was ook geen keuze. 'Ik moest dit boek gewoon schrijven. Ik vind het een goed boek, ik ben er trots op en dat is wat voor mij telt.'


Ze heeft even overwogen onder een pseudoniem te publiceren. 'In zekere zin is het moediger om het zo te doen. En trouwens, het ergste wat er kan gebeuren is dat iedereen zegt: 'Nou, dat was niet best. Ze had beter bij kinderboeken kunnen blijven.' Dat kan ik wel hebben. Dus ik breng het gewoon uit. Als iedereen zegt 'Wat een verschrikkelijk slecht boek, ga jij maar weer over tovenaars schrijven', hang ik natuurlijk niet de vlag uit, maar ik overleef het wel.'


Daaraan twijfel ik niet, maar haar zekerheid heeft iets van de halfhartige overtuiging van de bekeerling, dus vraag ik haar hoe ze dit zo zeker weet. 'Omdat ik niet meer de persoon ben die ik een paar jaar geleden was. Echt niet. Ik ben veel gelukkiger.'


The Guardian


Vertaling: Leo Reijnen


Het ging snel, zegt Maaike le Noble van uitgeverij Boekerij, die op 17 oktober de Nederlandse vertaling zal presenteren van A Casual Vacancy, getiteld Een goede raad: 'In maart hoorde ik dat J.K. Rowling met een roman voor volwassenen zou komen. Ik heb toen meteen mijn interesse laten registreren bij haar agent, vergezeld van een bod. Een maand later werd ik uitgenodigd om het beste bod te doen dat ik had. Je kunt er dan van uitgaan dat er meer uitgevers zijn wie dat wordt gevraagd, maar de Nederlandse uitgever van Rowling's Harry Potter-boeken, De Harmonie, zat daar niet tussen. De Harmonie is namelijk principieel tegen boekenveilingen. 'Welk bedrag ik heb geboden, mag ik niet zeggen, dat is iets tussen de auteur en de uitgever. Maar de Boekerij is het dus geworden. Dat was in april. Zonder dat iemand ook maar één letter van het manuscript heeft gezien. Pas in juli heb ik A Casual Vacancy gelezen.


'Vanaf 1 augustus is het duo Sabine Mutsaers en Carolien Metaal begonnen aan de vertaling, op een beveiligde locatie. De Nederlandse vertaling gaat verschijnen in een oplage van 220 duizend exemplaren.


'Gigantisch ja, ik heb zo'n eerste druk nog nooit meegemaakt. Graag zou ik Rowling persoonlijk complimenteren met haar geweldige roman, maar ik heb haar nog niet ontmoet, en acht het ook niet erg waarschijnlijk dat dat gaat gebeuren.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden