Aftellen naar het Rijks (8)

Zaterdag gaat het Rijksmuseum weer open. Tot dat moment vertelt elke dag een conservator over dat ene werk waarmee hij een speciale band heeft. Aflevering 8: fotogravure van Man Ray van lichtreclames in Parijs.

DOOR WIETEKE VAN ZEIL

'Tussen 1925 en 1934 gebruikte automerk Citroën de Eiffeltoren als een gigantische reclamezuil. Met ongeveer 250 duizend gloeilampen stond de merknaam er van boven naar beneden op. De lampen konden in drie kleuren aan en uit, er werden heuse lichtshows ontworpen waarbij het leek of de toren door bliksem werd getroffen. Dat was nieuw en spectaculair. Elektrisch licht en neonlicht kwamen op in de jaren twintig. In korte tijd werd Parijs echt een lichtstad.

'Het energiebedrijf dat de elektriciteit in Parijs leverde verdiende al goed aan bedrijven, maar wilde ook de particuliere markt op: elektriciteit in huishoudens. Om hiervoor reclame te maken vroegen ze in 1931 een gereputeerde Amerikaanse fotograaf, Man Ray, om een serie van tien foto's te maken. In een oplage van 500 werd die serie verspreid onder relaties. Een brochure zonder gebruikelijke slogans. Het was toen nog ongekend dat een advertentie geheel gedragen werd door beeld. Deze opname van de verlichte Eiffeltoren is de enige in de serie die Man Ray buiten heeft gemaakt: 's nachts. Hij maakte een combinatiedruk van verschillende opnamen, ook van andere lichtreclames zoals van Cadumzeep.

'La Ville verbeeldt de opkomst van de moderne stad en van elektrisch licht. Ze is bovendien een vroeg hoogtepunt in zowel reclamefotografie als nachtfotografie. Van de serie zijn nog enkele exemplaren bekend, wij hebben deze serie drie jaar geleden aangekocht.

'Dit is een heliogravure. Zo'n foto wordt met inkt afgedrukt in een pers. Het fotografisch beeld werd hierbij niet met de hand afgedrukt in de doka, maar overgebracht op een drukplaat van koper. Die plaat werd ingesmeerd met een laagje gelatine met kaliumdichromaat. Het negatief werd erop gelegd, het licht valt erdoorheen. Op die plekken wordt dan het kaliumdichromaat hard. Je kunt daarna de rest van het kaliumdichromaat wegspoelen, zodat er een reliëf ontstaat. Als je de plaat vervolgens insmeert met inkt, kan de afbeelding op een pers gedrukt worden als een ets of litho.

'Foto's worden nu massaal gemaakt en gereproduceerd, maar in 1931 gebeurde veel met de hand. Foto's werden ook nog niet erkend als verzamelobject, dus heel veel is verloren gegaan - ook negatieven. Dat maakt oude foto's vaak tot unica en, sinds de jaren zeventig, ook tot verzamelobjecten.

'Het MoMA in New York was een van de eerste musea die het belang van fotografie verzamelen inzagen, in de jaren veertig. Wij verzamelen sinds 1994 fotografie, maar pas sinds acht jaar ook 20ste-eeuwse fotografie. Ik denk dat wij daarom als enige baat erbij hebben gehad dat de verbouwing van het Rijksmuseum vertraging opliep.

'Op reclamefotografie is lang neergekeken, er bestond in de 20ste eeuw een nogal overdreven tegenstelling tussen autonome kunst en kunst in opdracht. Man Ray deed daar zelf aan mee; hij noemde deze serie bijvoorbeeld niet in zijn autobiografie in 1963. Maar nu is er nieuwe waardering voor. Man Ray speelde juist een heel belangrijke rol in de erkenning van fotografie als een artistiek middel. Deze foto heeft enorme wall power. Ze trekt aandacht, is tijdloos in de beeldtaal. Het is nog steeds fris en modern.'

Studeerde algemene letteren aan de Universiteit Utrecht. Promoveerde in 2006 op De schaduw van de fotograaf. Positie en status van een nieuw beroep, 1839-1889.Werkt sinds 1991 in het Rijksmuseum als conservator fotografie.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden